નવી સરકાર, નવી આબોહવા અને નવો એજન્ડા. DIVYA BHASKER 16-5-2014

આ લેખ લખતી વખતે લાભ એ છે કે ચૂંટણીના પરિણામની જાણ નથી. લેખ પ્રગટ થશે ત્યારે નવી સરકારનો સૂર્યોદય થઇ ચૂક્યો હશે. નવી સરકાર, નવી આબોહવા અને નવો એજન્ડા હા, ભારત જેવા મહાન દેશમાં ઉશ્કેરાટ પણ રોમેન્ટિક બની શકે છે. લોકતંત્રમાં નવી સરકાર આવે એ પરમ પવિત્ર ઘટના છે કારણ કે નવી સરકાર પ્રજાના ઉન્મેષની પ્રતિનિધિ છે. નવા વડાપ્રધાન રાહુલ ગાંધી હોય કે નરેન્દ્ર મોદી હોય, પરંતુ પ્રજાનો ચુકાદો તો પવિત્ર જ હોવાનો હવે ભ્રષ્ટાચારનું આવી બન્યું પ્રજાની ધીરજ ખૂટી છે તેથી ધીમી ગતિએ લંગડાતી સરકાર હવે નહીં ચાલે. જાગ્રત પ્રજાની અસહિ‌ષ્ણુતા લોકતંત્રની શોભા છે.

આજે નવા વડાપ્રધાનના કાનમાં થોડાક શબ્દો કહેવાની પ્રબળ ઇચ્છા ઊગી છે. ઇસુ ખ્રિસ્ત પહેલાં જુલિયસ સીઝર પેદા થયેલો. યુદ્ધમાં આસપાસના પ્રદેશો સાથેના યુદ્ધમાં ભવ્ય વિજય મેળવીને રાજા સીઝર જ્યારે રોમ પાછો ફર્યો ત્યારે એક એવી ઘટના બની, જે નવા વડાપ્રધાન માટે ખૂબ જ ખપ લાગે તેવી છે. રોમની પ્રજાના ઉત્સાહનો પાર ન હતો અને જુલિયસ સીઝરનો પ્રચંડ જયઘોષ થતો હતો, ત્યારે કોઇ ન જાણે એમ સીઝરે પોતાના મિત્રને બોલાવ્યો અને કહ્યું: ‘લોકોના આવા પ્રચંડ જયઘોષ વચ્ચે તારે મારી પાસે ઊભા રહીને સતત મને ધીમા અવાજે કહ્યા જ કરવાનું છે: ‘સીઝર તું ઇશ્વર નથી, પરંતુ માણસ છે.’

સત્તા હોય ત્યાં અચૂક અભિમાનની ખેતી હોવાની વિજય કાચો પારો છે, જે ઝટ પચતો નથી. કવિ દયારામ સાચું કહી ગયા: ‘સિંહણ કેરું દૂધ સિંહણ સૂતને જરે.’ સમર્થ શાસકની એક આંખમાં કરડાકી હોય છે અને બીજી આંખમાં પ્રેમ હોય છે. સરદાર પટેલ આવા સમર્થ શાસક હતા. કૃત્રિમ નમ્રતા અભિમાનની જ દાસી જાણવી. નવા વડાપ્રધાન સુધી આવી વિચિત્ર વાત કોણ પહોંચાડે? ભલે રહી આપણી પાસે અસહિ‌ષ્ણુતા (અમર્ષ)નો મહિ‌મા ભવભૂતિના ‘ઉત્તરરામચરિત’માં સુંદર રીતે થયો છે. લવ અને કુશ અશ્વમેધ યજ્ઞના ઘોડાને રોકે છે. રામની સેના સામે યુદ્ધે ચડેલ બંને રામપુત્રો જંૃભકાસ્ત્ર દ્વારા રામની સેનાને બેભાન બનાવી દે છે. લક્ષ્મણપુત્ર ચંદ્રકેતુ લવકુશના પરાક્રમથી પ્રભાવિત થાય છે અને શરમ અનુભવે છે.

એટલામાં પુષ્પક વિમાનમાં રામ આવી પહોંચે છે. ચંદ્રકેતુ બાજી સંભાળી લે છે અને લવ પ્રત્યે રામના મનમાં અનોખી સંવેદના જન્મે છે. કુશ ત્યાં હાજર નથી હોતો. ચંદ્રકેતુ કુશના પરાક્રમની પ્રશંસા કરે છે અને રામને કહે છે: ‘જે મહાન વીર હોય તેને તો અસહિ‌ષ્ણુતા પણ શોભે (અમર્ષ: અપિ શોભતે મહાવીરસ્ય).’ ટૂંકમાં અસહિ‌ષ્ણુતા કાયમ નિંદનીય નથી હોતી. ભ્રષ્ટાચાર સામે પ્રજાકીય અસહિ‌ષ્ણુતા જરૂર શોભે. એવી અસહિ‌ષ્ણુતા દેશમાં જગાડવા માટે અણ્ણા હજારે, અરવિંદ કેજરીવાલ, કિરણ બેદી, મનીષ સિસોદિયા અને કુમાર વિશ્વાસ જેવા કર્મશીલોનું પ્રદાન ઝટ ભુલાય તેવું નથી. પછી જે થયું તે હરખાવા જેવું નથી. નવી સરકાર ગમે તે પક્ષની હોય, દેશને વિસલ બ્લોઅર્સ (સિસોટિયા)ની જરૂર રહેવાની. લોકસભાને એક રામમનોહર લોહિ‌યા પણ જીવતી રાખી શકે. ચારિત્ર્ય જેવી મહાન શક્તિ બીજી કોઇ નથી.

નવી આબોહવાનો સંબંધ ‘સેક્યુલર ભ્રષ્ટાચાર’ની નાબૂદી સાથે રહેલો છે. પૂરાં ૬૬ વર્ષ સુધી આવો ભ્રષ્ટાચાર ફેશનને નામે પોષાતો રહ્યો છે.
તમે જો માનવતાવાદી હો,
તો તમારે જૂઠું બોલવાની શી જરૂર?
તમે જો કરુણાવાન કર્મશીલ હો,
તો તમારે અપ્રામાણિક બનવાની શી જરૂર?
જો તમે સાચામાચ સેક્યુલર હો,
તો તમારું વલણ કોમવાદી શા માટે?
અરુણા રોય, હર્ષ મંદર, તિસ્તા સેતલવડ, શબનમ હાશમી અને અન્ય માનવ-અધિકારવાદીઓ જાણીતા છે, તોય આદરણીય નથી. કારણ? કાશ્મીરી પંડિતો પોતાના જ દેશમાં અસહ્ય ક્રૂરતા વેઠયા પછી રાતોરાત ભાગી છૂટયા અને નિરાશ્રિત બની ગયા આજે પણ તેઓ નિરાશ્રિત જ રહ્યા છે.

ઉપર ગણાવ્યાં તેમાંથી કોઇએ પણ આ નિરાશ્રિતોને ઇન્સાનનો દરજ્જો આપીને પોતાનો અવાજ ઉઠાવ્યો ખરો? ગોધરા ખાતે ટ્રેનના ડબ્બામાં પ૮ મનુષ્યો જીવતા બળી ગયા તેમને આ માનવ-અધિકારવાદીએ ‘મનુષ્ય’ ગણ્યા ખરા? દેશમાં કુલ ૧પ૦૦ ફેક એન્કાઉન્ટર્સ થયાં, તેમાં ૧૪ ગુજરાતમાં થયાં. આ કહેવાતા માનવ-અધિકારવાદીઓએ ગુજરાત સિવાયના એક પણ ફેક એન્કાઉન્ટર સામે અવાજ ઉઠાવ્યો ખરો? આવા વલણને હું ‘સેક્યુલર માફિયાગીરી’ કહું, તો તેમાં મારો કોઇ વાંક ખરો? નવી સરકાર આવી બેશરમ માફિયાગીરી ચલાવી લઇ શકે ખરી? પ્રજાકીય અસહિ‌ષ્ણુતા એ માટે તૈયાર નથી. અપેક્ષાઓ એવી તો જન્મી છે કે એ વિસ્ફોટક બનીને નવી સરકાર સામે બળવો કરવા ઉતાવળી બને. સરકાર ગમે તે પક્ષની હોય તેથી શું? ‘પ્રજાકીય ઉતાવળ’ પણ ઉપકારક બનવાની છે.

નવો એજન્ડા કેવો હશે? ભારતનું એક પણ ગામ વીજળી-સડક-પાણીથી વંચિત ન રહે તેવો ‘સેક્યુલર એજન્ડા’ બીજો કયો? ગામની નિશાળ એ જ ‘ગ્રામમાતા’ છે. તાલુકાની હોસ્પિટલ એ જ ગ્રામજનો માટે કરુણામંદિર ગણાય. ૬૬ વર્ષ દરમ્યાન આટલુંય ન થયું? નવી સરકાર પાસે વિકાસનો નકશો સ્પષ્ટ છે. જરૂર છે ધ્યેયપ્રાપ્તિ માટે જરૂરી એવી રાજકીય પ્રતિબદ્ધતાની. બ્રિટનની લેબર પાર્ટીના સિનિયર નેતા એન્યુરિન બિવાને કહેલું: ‘સોશિયલિઝમ ઇઝ ધ પોએટ્રી ઓફ પ્રાયોરિટીઝ.’ નવા વડાપ્રધાન પાસે દર્શન હોવું જોઇએ જેમાં એટલું સ્પષ્ટ હોય: ‘પહેલું શું? ઇકોનોમિક ડેમોક્રસી વિના રાજકીય ડેમોક્રસી પણ જામતી નથી. ઉદ્યોગો ન સ્થપાય તો બેરોજગારી ટળતી નથી. બેરોજગારી ન ટળે તો ખરીદશક્તિ વધતી નથી.

ખરીદશક્તિ વિનાના સમાજમાં ગરીબીનો મુકામ કાયમી હોય છે. ગરીબી ગુનાની જન્મદાત્રી છે. ગાંધીજીએ કહ્યું હતું: ‘ગરીબી એ હિંસાનું સૌથી વરવું સ્વરૂપ છે.’ નવા વડાપ્રધાને દેશને એવી પ્રતીતિ કરાવવી પડશે કે ગરીબી કાયમી નથી અને એ ટળે તે માટે ઉજાગરા કરવા હું તૈયાર છું. નવા વડાપ્રધાનને ઢીલી ઢીલી વાતો કરવાની છૂટ હવે પ્રજા નહીં આપે. લક્ષ્મણપુત્ર ચંદ્રકેતુની વાતમાં દમ છે કારણ કે પ્રબુદ્ધ અસહિ‌ષ્ણુતા (એનલાઇટન્ડ ઇનટોલરન્સ) લોકતંત્રની જણસ છે. જે કોઇ નવા વડાપ્રધાન બન્યા હોય તેમને આજથી પાંચેક હજાર વર્ષો પર કુરુક્ષેત્રમાં બાણશૈયા પર પોઢેલા ભીષ્મ પિતામહે યુધિષ્ઠિ‌રને રાજધર્મ સમજાવ્યો ત્યારે કહેલા શાણા શબ્દો અર્પણ કરું છું:

જેમ વસંત ઋતુમાં સૂર્ય
અત્યંત શીતલ કે અત્યંત ઉગ્ર નથી હોતો,
તેમ રાજાએ સદા કોમળ કે સદા કઠોર નથી થવાનું.
રાજાએ ગર્ભવતી સ્ત્રી જેવા થવાનું છે,
જે મનગમતું ત્યજીને પણ ગર્ભને જાળવે છે.
– (શાંતિપર્વ,
અધ્યાય પ૬)
નવી સરકારને શુભેચ્છા, નવા વડાપ્રધાનને અભિનંદન અને ભારતીય પ્રજાને અભિવંદન
(લખ્યા તા. ૧૪-પ-૨૦૧૪)’

પાઘડીનો વળ છેડે
અમારે માટે રાહુલે શું કર્યું?
એ જાણે છે ખરા કે
અહીં વીજળી
બાર વખત આવે છે અને
પંદર વખત ચાલી જાય છે?
– મિથિલેશ કુમારી (ગામની સરપંચ)
(‘Outlook’, ૧૨-પ-૨૦૧૪, પાન-૨૩)

નોંધ: આ ગામ રાહુલ ગાંધીના મતવિભાગ અમેઠી પંથકમાં જ આવેલું છે. ગુજરાત મોડેલની નિંદા કરવાનો રાહુલ ગાંધીને સંપૂર્ણ અધિકાર છે, પરંતુ ગુજરાતનાં બધાં ગામોમાં ચોવીસે કલાક વીજળી મળે છે તેનું શું?

નવી સરકાર પ્રજાના ઉન્મેષની પ્રતિનિધિ છે.નવા વડાપ્રધાન રાહુલ ગાંધી હોય કે નરેન્દ્ર મોદી હોય, પરંતુ પ્રજાનો ચુકાદો તો પવિત્ર જ હોવાનો હવે ભ્રષ્ટાચારનું આવી બન્યું પ્રજાની ધીરજ ખૂટી છે તેથી ધીમી ગતિએ લંગડાતી સરકાર હવે નહીં ચાલે. જાગ્રત પ્રજાની અસહિ‌ષ્ણુતા લોકતંત્રની શોભા છે.

ગુણવંત શાહ

૧૬મી મે પછી શું? એક શિક્ષકની સંવેદના. DIVYA BHASKER, 11-5-2014

આ ક્ષણે તમે આજનું લખાણ વાંચી રહ્યા છો. લગભગ ૧૨પ કલાક પછી લોકસભાની ચૂંટણીનાં પરિણામો જાહેર થઇ ચૂક્યાં હશે. લાંબા સમયથી ભારતના લોકોના મનને લાડ લડાવતો અને રાજકારણી જમાતને પજવતો સસ્પેન્સ ખતમ થઇ ગયો હશે. કોણ જીતશે? કોણ હારશે? બધો ઉશ્કેરાટ શમી જશે અને કરોડો લોકોનું બ્લડપ્રેશર નોર્મલ થવા માંડશે. મનમાં ઉશ્કેરાટ હોય ત્યારે વિચારને સુકારો લાગી જતો હોય છે. ચૂંટણીનો પ્રચાર પુરજોશમાં ચાલતો હોય ત્યારે સત્ય ખૂણો પાળતું હોય છે. લોકો જે ચુકાદો આપે તે પવિત્ર છે કારણ કે લોકતંત્ર તો કલિયુગની સૌથી પવિત્ર જણસ છે. હું જ્યોતિષી નથી, પરંતુ એટલું ચોક્કસ કે ભારતનું ભવિષ્ય સૂર્યોજ્જ્વલ છે. આટલું કહ્યા પછી મારે એક એવી વાત કરવી છે, જેમાં લોકતંત્રનો મિજાજ અનોખી રીતે પ્રગટ થયો છે.

૧૯૭૭માં વડાંપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી કટોકટી પછીની ચૂંટણીમાં રાયબરેલી મતવિભાગમાંથી રાજનારાયણ જેવા નમૂના સામે હારી ગયાં. વડાપ્રધાન તરીકે મોરારજી દેસાઇની પસંદગી થઇ પછી દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં જાહેરસભા થઇ. એમાં જગજીવન રામ હતા, ઇમામ બુખારી (સિનિયર) હતા, મોરારજીભાઇ હતા અને આચાર્ય કૃપાલાનીજી હતા. તે વખતે બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ટીવી પર એ આખી સભા જોઇ હતી અને સગે કાને સાંભળી હતી. એ સભામાં આચાર્ય કૃપાલાનીજીએ જનમેદનીને જે ધગધગતા શબ્દો કહ્યા હતા તે શબ્દો ૧૬મી મે કે ૧૭મીએ યાદ આવે તો આશ્ચર્ય નહીં થાય.

પાલાનીજીના શબ્દો પ્રસ્તુત છે:
‘પાગલ હો ગયે ક્યા?
અમારા પગ પકડતા શાને આવો છો?
અમે તો પોલિટિશિયનો છીએ,
ડેમ પોલિટિશિયનો
અમે કોઇ સ્પેશિયલ માણસો નથી.
મારે તમને સાફ શબ્દોમાં ચેતવી દેવા
જોઇએ કે આવું કહેશો તો
માંડ ગયેલી ગુલામી પાછી આવશે.
ત્રીસ ત્રીસ વરસ લગી અમારો
જયજયકાર પોકારીને તમે શું મેળવ્યું?
કટોકટી કે બીજું કંઇ?

કોઇ દિવસ
પોલિટિશિયનોના પગ પકડશો ના.
ડરશો ના. ગભરાશો ના.
સમજીને ચાલજો કે
અમે સંન્યાસી નથી અને અમારે પણ
સ્વાર્થનાં સગાંનો તોટો નથી.
અમારી લગામ તમે માલિકો
બરાબર તમારા હાથમાં રાખી શકો, તો જ
લોકશાહી અને આઝાદીની કોઇ મતલબ છે.’
(‘આચાર્ય કૃપાલાનીની આત્મકથા’, અનુવાદક: નગીનદાસ પારેખ, પ્રસ્તાવનામાં પ્રકાશ શાહે ટાંકેલા શબ્દો, પાન-૩૯).

મોરારજીભાઇ વડાપ્રધાન બન્યા તે પછીની પહેલી સવારે એક ચમત્કાર થયો. વડાપ્રધાન બનેલા મોરારજીભાઇ સવારે ઇન્દિરા ગાંધીને નિવાસે પહોંચી ગયા. કોઇ પણ જાતના ગુના વિના ઇન્દિરાએ મોરારજીભાઇને અને જયપ્રકાશને જેલમાં ધકેલી દીધા હતા. વાજપેયી, અડવાણી અને ચંદ્રશેખર ઉપરાંત લાખો વિરોધીઓ રાતોરાત જેલમાં પુરાયા હતા. મોરારજીભાઇ ઇન્દિરાને મળ્યા ત્યારે શું બન્યું? મોરારજીભાઇએ પોતે વડાપ્રધાન મટી ગયા પછી મુંબઇના મરિનડ્રાઇવ પર (ઓસીયાનામાં) રેંટિયો કાંતતા રહીને મને કહ્યું તે શબ્દશ: આ પ્રમાણે છે: ‘ઇન્દિરાબહેને અન્ય વાતોને અંતે કહ્યું: મારે આ નિવાસ ખાલી કરવાનો છે, પરંતુ બીજું મકાન હજી તૈયાર નથી.

તરત જ મેં એમને જણાવ્યું: એની જરાય ચિંતા કરશો નહીં. તમે ઇચ્છો ત્યાં સુધી આ જ નિવાસમાં રહી શકો છો.’ (આ વાત મને મોરારજીભાઇએ કહી ત્યારે મારી સાથે સુધાકર ગુપ્તા બેઠા હતા. પાછળથી સુધાકરભાઇ ચીમનભાઇ પટેલના અને ચંદ્રશેખરના ખાસમ્ખાસ હતા. ચંદ્રશેખર જ્યારે પણ મુંબઇ જાય ત્યારે કાયમ ચર્ચગેટ પાસે આવેલી રિટ્ઝ હોટેલમાં ઊતરતા અને સુધાકર એમની સેવામાં રહેતા.)
૧૬મીએ પરિણામ ગમે તે આવે, પરંતુ કૃપાલાનીજીના શબ્દો વધારે ને વધારે પ્રસ્તુત બનતા રહેવાના છે. કોંગ્રેસમાં એવું કોઇ જ અનષ્ટિ નથી, જે ભાજપમાં નહીં હોય વાત રહી મોરારજીભાઇએ ઇન્દિરાજી પ્રત્યે બતાવેલા અનોખા અભિજાત્યની.

તે હિ‌ નો દિવસા ગતા: એક વાત જડી છે. પથારીમાં પડયા પછી રાતના અંધારામાં અને આતમના અજવાળામાં વિચારે ચડી ગયેલા નવા વડાપ્રધાનના મનમાં ઓચિંતો ઊગેલો કોઇ મૌલિક નિર્ણય દેશ માટે અત્યંત ઉપકારક બની શકે છે. સામથ્ર્ય વિનાની બાયલી શાસનશૈલી હવે નહીં ચાલે. નવા વડાપ્રધાનનું એક જ સૂત્ર હશે: ‘ગૂડ ગવર્નન્સ ઇઝ ગૂડ પોલિટિક્સ.’ સુશાસન એ જ રામરાજ્ય હું એક શિક્ષક છું અને મને તેનું ભારે ગૌરવ છે. શિક્ષણ એ જ મારો ધર્મ છે. મને એટલું જરૂર સમજાય છે કે વિકાસ જેવી ‘સેક્યુલર’ ઘટના બીજી કોઇ નથી. સમાજવાદી સાહિ‌ત્યકાર એચ. જી. વેલ્સે ૧૯મી સદીમાં કહેલું: ‘દેશમાં બે રાષ્ટ્રો વસે છે, એક પૈસાદારોનું રાષ્ટ્ર અને બીજું ગરીબોનું રાષ્ટ્ર.’

લોકો નવી સરકારને નિરાંતે જંપીને બેસવા નહીં દે. પહેલી વાત: ભ્રષ્ટાચાર સહન કરવાની ભારતીય નાગરિકની તૈયારી ઝડપભેર ઘટી રહી છે. બીજી વાત: સરેરાશ આવક વધે તો ગુનાનું પ્રમાણ ઘટે છે. વિક્ટર હ્યુગોએ પોતાની વિખ્યાત નવલકથા ‘લા મિઝરેબલ’માં ગુના અને ગરીબાઇ વચ્ચેનો અનુબંધ સિદ્ધ કર્યો હતો. ત્રીજી વાત: પ્રવીણ તોગડિયા અને આઝમ ખાન જેવા નેતાઓની કટ્ટર માનસિકતાના દિવસો લગભગ પૂરા થવા આવ્યા છે. નવી પેઢી એમને જરૂર ફગાવી દેશે. સેક્યુલરિઝમ હવે નેહરુ તરફથી કબીર અને ગાંધી તરફ વળે એ ઇચ્છનીય છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા (ગવર્નન્સ) જાળવવા માટે પ્રતિબદ્ધ હોય એવી સરકાર ગુનેગારની કોમ નહીં જુએ. ઢીલા અને અસમર્થ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહે દસ દસ વર્ષ લગભગ વેડફી માર્યાં.

નવા વડાપ્રધાનને દસ કલાક વેડફવાનું પણ નહીં પાલવે. નવી સરકાર રાહુલની બને તોય રોબર્ટ વાડ્રાને નિરાંત નહીં હોય, કારણ કે આપણું ન્યાયતંત્ર હજુ સાબદું છે. ખેમકા સોલિડ ઉચ્ચાધિકારી છે.
૧૬મી મેના સુપ્રભાતે મારા જેવા શિક્ષકની પ્રાર્થના શી હશે? સાંભળો:
હે પરમેશ્વર
મારા દેશની પ્રજાની
સહનશક્તિમાં ઘટાડો કરજો,
જેથી એ અસ્વચ્છતા, અંધશ્રદ્ધા
અને ભ્રષ્ટાચારની સામે પડી શકે.
વળી ઉધાર પતિને જીવનભર સહન કરવાની
ભારતીય નારીની સહિ‌ષ્ણુતામાં પણ ઘટાડો કરજો.’
પાઘડીનો વળ છેડે
મહત્ત્વાકાંક્ષા વિનાના રાજકારણી જેવું
ખતરનાક પ્રાણી
બીજું કોઇ નથી.
- યુજીન મેકાર્થી (અમેરિકન રાજકારણી)
નોંધ: સ્ટીફન વિસિન્ઝીના પુસ્તક ‘The Rules of Chaos’(૧૯૭૦) માંથી.

મનમાં ઉશ્કેરાટ હોય ત્યારે વિચારને સુકારો લાગી જતો હોય છે. ચૂંટણીનો પ્રચાર પુરજોશમાં ચાલતો હોય ત્યારે સત્ય ખૂણો પાળતું હોય છે. લોકો જે ચુકાદો આપે તે પવિત્ર છે કારણ કે લોકતંત્ર તો કલિયુગની સૌથી પવિત્ર જણસ છે.

ગુણવંત શાહ

નેહરુના નહીં, કબીરના સેક્યુલરિઝમનો સૂર્યોદય DIVYA BHASKER MAY 4-5-2014

અંધારાએ કહ્યું: સાવધાન
દૂરથી પ્રકાશ લઇને
કોઇ આવી રહ્યું છે.
સૂરજનું પ્રથમ કિરણ
આવી પહોંચે તે પહેલાં જ
એને ખતમ કરી નાખો,
કારણ કે આપણને હવે
કોઇ કબીરના આગમનનું
જોખમ પરવડે તેમ નથી.

છેક ૧૯૯૯ના પ્રારંભે કબીરસાહેબ પ્રત્યેના રહસ્યમય આદરને કારણે મેં લખેલી આ કવિતા ‘મહંત-મુલ્લા-પાદરી’ પુસ્તકના કવરપેજ પર પ્રગટ કરેલી. ભક્તિ અને ક્રાંતિ એક જ વ્યક્તિમાં ભેગાં થઇ જાય ત્યારે સમાજને કબીર મળે છે. ચંદ્રની ચાંદની માનવીના મનને શીતળતા અર્પે છે. સૂરજનો તડકો પ્રજાળે છે, પરંતુ રોગનાશક હોય છે. કબીરમાં ચાંદની અને તડકો સાથોસાથ વસેલાં જણાય છે. કબીરમાં ભક્તિની શીતળતા સાથે ક્રાંતિની ઉષ્ણતા પણ હતી. કબીર ભીતર સમશીતોષ્ણ હતા.

શું કબીર સેક્યુલર હતા? લેનિન, સ્તાલિન, માઓ ઝેડોંગ અને પંડિત નેહરુ જે અર્થમાં ‘સેક્યુલર’ હતા તે અર્થમાં કબીર ‘સેક્યુલર’ ન હતા. કબીરના સેક્યુલરિઝમમાં ઇશ્વર કે અલ્લાની બાદબાકી ન હતી. પાકી માન્યતા એવી છે કે કબીરજી પૂરાં ૧૨૦ વર્ષ જીવ્યા હતા. ભારત આજકાલ એવા સેક્યુલરિઝમની શોધમાં છે, જેમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની સુગંધ હોય. કબીરનો ઉપદેશ પંદરમી સદીમાં ભારતના હિ‌ન્દુઓ અને મુસલમાનોએ કાન દઇને સાંભળ્યો હોત, તો પાકિસ્તાનની રચના જ થઇ ન હોત. સિન્થેટિક સેક્યુલરિઝમમાં સર્વધર્મ-સમભાવની ગાંધીસુગંધનો અભાવ વરતાય છે.

પંડિત નેહરુએ એવા ‘રસગંધવર્જિત પાશ્ચાત્ય’ સેક્યુલરિઝમનો પ્રારંભ કર્યો. મજાક તો જુઓ જીવનની છેલ્લી ક્ષણે પંડિત નેહરુના નશ્વર દેહ પર જનોઇ જોવા મળી હતી એક અંગત વાત કહી દઉં કે? મારાં દાદીમા (અંબામા) કબીરપંથી હતાં. તમારે કબીરના સુગંધીદાર સેક્યુલરિઝમને સગી આંખે જોવું છે? એક કામ કરો. આદરણીય મોરારિબાપુ અને મૌલાના વહિ‌દુદ્દિન ખાનને એક મંચ પર ભેગા કરીને સાંભળો. એ ઉપરાંત બીજું કામ કરો. ‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના તંત્રી શેખર ગુપ્તાને અને (ભાજપમાં જોડાયેલા) પત્રકાર એમ. જે. અકબરને એક મંચ પર ભેગા કરીને એમના વિચારો સાંભળો. આ બંને વાતો શક્ય ન બને તો સો ટચના સેક્યુલર એવા સ્પષ્ટ વક્તા શેખર ગુપ્તાના પ્રાણવાન શબ્દો સાંભળો:

‘ભારતના મુસ્લિમો ફરિયાદ
કરી શકે તેમ છે કે:
હિ‌ન્દુ જમણેરીઓના ભયથી
રક્ષણ પામવા માટે એમને
મતના બદલામાં ઓછામાં ઓછો
રાજકીય લાભ આપીને પટાવવામાં આવ્યા.
મુસ્લિમોના મતોને ભયની સામે (જાણે)
બાનમાં રાખવામાં આવ્યા’
(‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’, ૧૯-૦૪-૨૦૧૪)
બધી વાતનો સાર એ કે ભારતના મુસ્લિમોને ‘નોર્મલ નાગરિક’ ગણવામાં ન આવ્યા. કોંગ્રેસે મુસ્લિમોને લગભગ એવું કહ્યે રાખ્યું કે: અમને વોટ ન આપશો તો હિ‌ન્દુઓ તમને ગળી જશે. આ હથિયાર હવે લગભગ બુઠ્ઠં થવા આવ્યું છે. પ્રવીણ તોગડિયાને હિ‌ન્દુઓ સાંભળવા તૈયાર નથી. પ્રવીણ તોગડિયાએ સાવ ભંગાર વાત કરી તેનો જોરદાર વિરોધ હિ‌ન્દુઓએ જ કર્યો છે. પંદર-સત્તર વર્ષો પહેલાં રાજસ્થાનના કોંગ્રેસી મુખ્યપ્રધાન ગેહલોતે ત્રિશૂળદીક્ષા કાર્યક્રમ માટે પ્રવીણ તોગડિયાની ધરપકડ કરી ત્યારે મેં એક લેખ લખીને ગેહલોતને અભિનંદન પાઠવ્યાં હતાં. નરેન્દ્ર મોદી અને પ્રવીણ તોગડિયા વચ્ચે ક્યારના છૂટાછેડા થઇ ગયા છે. સૈયદ બુખારીને મુસલમાનો સાંભળવા તૈયાર નથી. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીના આ દોરમાં કોંગ્રેસ મુસલમાનોને શું કહી રહી છે? ‘શોલે’ ફિલ્મનો ડાયલોગ યાદ છે? ‘યહાં સે પચાસ પચાસ કોસ દૂર ગાંવ મેં જબ બચ્ચા રાત કો રોતા હૈ, તો માં કહતી હૈ: બેટા સોજા નહીં તો ગબ્બરસિંગ આ જાયેગા.’

કોંગ્રેસ મુસલમાનોને આજે સતત કહે છે: ‘નરેન્દ્ર મોદી આ જાયેગા.’ કોંગ્રેસ કદાચ આવું હથિયાર છેલ્લી વાર વાપરી રહી છે. આવા કલ્પિત ભયનો જવાબ જમિયત-એ-હિંદના પ્રમુખ મૌલાના મદનીએ આપ્યો અને કહ્યું: ‘હું તિલક નથી કરી શકતો તો નરેન્દ્ર મોદી મુસ્લિમ ટોપી શા માટે પહેરે? મોદી રમખાણોમાં દોષિત હોય, તો તેમને સજા થવી જોઇએ, પણ માફી માગવાની જરૂર નથી.’ (‘દિવ્ય ભાસ્કર’, ૨૧-૦૪-૨૦૧૪). મૌલાના મદનીએ જે વાત કરી તેમાં સિન્થેટિક સેક્યુલરિઝમ સામે તર્કયુક્ત બળવો રહેલો છે. નરેન્દ્ર મોદીએ પટણાની જંગી રેલીમાં બોંબ-ધડાકા થતા હતા ત્યારે એક એવું વિધાન કર્યું હતું જે આવનારાં વર્ષોમાં એમનો પીછો નહીં છોડે.એમણે કહ્યું હતું કે: હિંદુ મુસલમાન સે લડે યા મુસલમાન હિંદુ સે લડે ઐસા નહીં, લેકિન હિંદુ ઔર મુસલમાન દોનો મીલ કે ગરીબી સે લડે ઐસા હોના ચાહિ‌યે. (યાદદાસ્ત પરથી). જો દિલ્હીમાં કદાચ એન.ડી.એ. સરકાર બને, તો વડાપ્રધાન બનેલા નરેન્દ્ર મોદીએ ઉપરોક્ત વિધાનને સતત વફાદાર રહેવું પડશે.

જો એમના શાસન દરમિયાન ક્યાંય સંકુચિત હિંદુત્વનો ઓળો પડે, તો દેશના કરોડો હિંદુઓ પણ એમને માફ નહીં કરે. આ દેશમાં આપણા શાણા વડીલોએ સેક્યુલર બંધારણ આપ્યું તે તો રાષ્ટ્રને એક તાંતણે જોડનારું ઉત્તમ ફેવિકોલ છે. એવું સેક્યુલર બંધારણ લઘુમતીની માગણીને કારણે નથી મળ્યું. એવું બંધારણ મળે તેમાં દેશના ૮૨ ટકા હિંદુઓ સહમત હતા. એના સ્વીકાર માટે દેશના ઉદાર હિંદુઓને સમજાવવા કે પટાવવા નથી પડયા. ભારતીય સેક્યુલર બંધારણ ઉદાત્ત હિંદુત્વની સુગંધનો ઉત્તમોત્તમ સંકેત ગણાય. આ વાતનો સ્વીકાર ભારતના મુસલમાનો કરે એ શક્ય છે, પરંતુ ડાબેરીઓ કદી પણ હિંદુઓને આટલો જશ પણ ન આપી શકે. ગાંધી-સરદાર-નેહરુ અને આંબેડકર તરફથી મળેલી આ ધરોહરને ખતમ કરે એવા મૂર્ખ નરેન્દ્ર મોદી નથી.
૧૬મી મે (૨૦૧૪)ને દિવસે કયો પક્ષ વિજય પામે તે બહુ મહત્ત્વનું નથી. છેલ્લાં પચીસ વર્ષોથી સ્વસ્થ સેક્યુલરિઝમની હિ‌ફાજત માટે આ કોલમમાં હું સતત લખતો રહ્યો છું અને તેને કારણે મને ઓછા શત્રુઓ નથી મળ્યા. અંદરખાનેથી મને સતત એવું લાગી રહ્યું છે કે હિંદુ-મુસ્લિમ વૈમનસ્યના દિવસો હવે પૂરા થવા આવ્યા છે. મારું તો શમણું છે કે ક્યારેક આર.એસ.એસ.માં કોઇ ર્ગોબાચોફ જરૂર પાકશે. વોટબેંકનું રાજકારણ ઢીલું પડી રહ્યું છે. નવી પેઢીની ઝંખના ધર્મમૂલક નથી, જીવનમૂલક છે. રાત પડે પછી રસ્તા પર કોઇ મુસ્લિમ યુવતીને સ્કૂટી પર બેસીને જતી જુઓ ત્યારે એ સ્કૂટર પર બેઠેલા પ્રચ્છન્ન સેક્યુલરિઝમને પણ જોવાનું ચૂકશો નહીં. કબીર એમાં રાજી રાજી’
(લખ્યા તા. ૨૨-૦૪-૨૦૧૪)

પાઘડીનો વળ છેડે
જેમનું નામ લેતાં સેક્યુલરિસ્ટો થાકતા નથી એવા અશોક, અકબર, કબીર અને ગાંધી જો સેક્યુલરિઝમના ખ્યાલ વિના ચલાવી શક્યા, તો દક્ષિણ એશિયા પણ એવા ખ્યાલ વગર ચલાવી શકે છે. સેક્યુલરિઝમના નામે કહેવાતા ક્રાંતિકારી શાસનની લેનિનમુદ્રા કે જેમાં ૬.૨ કરોડ જેટલા નાગરિકોની કતલ કરવામાં આવેલી, તેવા મોડેલનું અનુકરણ કરવાની શી જરૂર છે? ભારતના અક્કલવિહોણા ડાબેરીઓનું યુદ્ધ પૂર્વેનું વસાહતી (કોલોનિયલ) માનસ એમાં છતું થાય છે… હું આધુનિક ભારતનું સંતાન છું. હું નાસ્તિક છું. મને ગાંધીના એક સૂત્રે માર્ગદર્શન પૂરું પાડયું છે: ‘જેઓ એમ માને છે કે ધર્મને રાજકારણ સાથે કોઇ લેવાદેવા નથી, તેઓ નથી ધર્મને સમજતા કે નથી રાજકાણને સમજતા.’

આશિષ નન્દિ (ઠણ્ઞ્રગ્ગ્રપ્ત, ૨૧-૦૬-૨૦૦૪)
નોંધ: સિન્થેટિક સેક્યુલરિઝમ માટે ધૂણવાની કુટેવ કેળવી બેઠેલા ડાબેરી કટ્ટરપંથી કર્મશીલોને સવિનય અર્પણ. આશિષ નન્દિ મોદીના નિષ્ઠાવંત વિરોધી છે.

ભારત આજકાલ એવા સેક્યુલરિઝમની શોધમાં છે, જેમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની સુગંધ હોય. કબીરનો ઉપદેશ પંદરમી સદીમાં ભારતના હિ‌ન્દુઓ અને મુસલમાનોએ કાન દઇને સાંભળ્યો હોત, તો પાકિસ્તાનની રચના જ થઇ ન હોત.

ગુણવંત શાહ

નેતાઓની નજરે નહીં ચડતો ભારતનો ‘અદૃશ્ય’ મતદાર. DIVYA BHASKER, 27-4-2014

૧૯૩૩માં એક યાદગાર ઘટના પૃથ્વી પર બની હતી. એ વર્ષમાં જેમ્સ વેલ દ્વારા દિગ્દર્શિ‌ત ફિલ્મ ‘The Invisible Man’  લોકોને જોવા મળી હતી. એ ફિલ્મ બ્રિટનના સમાજવાદી વિચારક એચ. જી. વેલ્સની શકવર્તી નવલકથા ‘The Invisible Man’ (૧૮૯૭માં) પ્રગટ થઇ તેને આધારે તૈયાર થઇ હતી. સુરતની જૈન હાઇસ્કૂલમાં ભણવાનું બન્યું ત્યારે અમે એ નવલકથા પાઠયપુસ્તક તરીકે ભણ્યા હતા. વર્ષો વીતી ગયાં પછી શેખર કપૂરના દિગ્દર્શન હેઠળ અનિલ કપૂર અને શ્રીદેવીનો અભિનય પામેલી અદૃશ્ય માનવીની કલ્પનાને ચગાવનારી ફિલ્મ ‘મિસ્ટર ઇન્ડિયા’ ભારતીય પ્રેક્ષકોમાં ખાસી લોકપ્રિય થયેલી. (યાદ છે? એ ફિલ્મમાં અમરીશ પુરી દ્વારા ખાસ અંદાજમાં બોલાતું વિધાન હતું: ‘મોગેમ્બો ખુશ હુઆ’). આવું બધું ઓચિંતું યાદ આવી ગયું તેનું રહસ્ય શું? લોકતંત્રના સુપુત્રને ‘નાગરિક’ કહેવામાં આવે છે. ચૂંટણીમાતાના સુપુત્રને ‘મતદાર’ કહેવામાં આવે છે. છેક ૧૯પ૨માં થયેલી પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણીમાં માઇક પરથી કોંગ્રેસના પ્રચારમાં ખુલ્લે કંઠે ‘બે બળદની જોડી મારી બે બળદની જોડી’ ગીત ગાવાનો મોકો મળેલો. જેવા વક્તા મંચ પર પધારે કે મોટે અવાજે ગાવાનું: ‘એને કોઇ શકે ના તોડી, મારી બે બળદની જોડી.’ માનશો? ૧૯પ૨ના વર્ષમાં સૌરાષ્ટ્રનાં ગામોમાં પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજ પણ જાહેરસભામાં કોંગ્રેસનો પ્રચાર કરવા જતા. ક્યારેક એમની સાથે સૌરાષ્ટ્રના મુખ્યપ્રધાન ઢેબરભાઇ પણ રહેતા. એ સમયે આખા પંથકમાં ભૂપત બહારવટિયા તરફથી દરેક કોંગ્રેસી નેતા પર જાનનું જોખમ રહેતું. વર્ષો વીતી ગયાં. ચૂંટણીઓ થતી રહી અને સરકારો બદલાતી રહી. ‘મધર ઇન્ડિયા’ ફિલ્મ મારી સંવેદનાને સંકોરતી ગઇ અને જે ગામમાં એક ગીતનું શૂટિંગ થયેલું તે ભાદોલ મારા ગામ રાંદેરથી ઝાઝું છેટું ન હતું. એ ફિલ્મની પંક્તિઓ હૃદયમાં વસી ગઇ અને ઉંમર વીતે તે સાથે મને એ પંક્તિઓ ગીતાના શ્લોક જેવી પવિત્ર લાગવા માંડી. સાંભળો: જુંધરિયા કટતી જાયે રે ઉમરિયા ઘટતી જાયે રે. કામ કઠન હૈ જીવન થોડા, કામ કઠન હૈ રે કામ કઠન હૈ જીવન થોડા, પગલા મન ગભરાયે… મારા મનનો સ્થાયીભાવ બની ગયેલી પંક્તિઓના કવિનું નામ શકીલ બદાયુની છે. એમની પંક્તિઓના સંદર્ભે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી નીરખી રહ્યો છું. ઘણી ચૂંટણીઓ નજીકથી નીરખ્યા પછી આજે જે ચૂંટણી ચાલી રહી છે તે મને જુદી જુદી લાગે છે. ખબર નથી, પરંતુ કોઇ અકળ કારણસર ૨૦૧૪ની આ ચૂંટણી યજ્ઞની ગરિમા ધરાવનારી વરતાય છે. કોણ જીતે અને કયા પક્ષની સરકાર બને તે ગૌણ છે. મતદારો આટલા જાગ્રત ક્યારેય નથી જોયા. મતદાનની ટકાવારી આટલી ઊંચી ક્યારેય નથી જોઇ. આપણા લાડકા લોકતંત્રને ધબકતું રાખે એવી ઘટનાઓ બની રહી છે. ભારતનો મતદાર અદૃશ્ય છે અને બધું સમજે છે. એ મતદાર વંદનીય છે કારણ કે એના શાણપણને કારણે આપણું લોકતંત્ર સલામત છે. આ ઘટનાઓ એવી છે, જે દિલ્હીમાં હવે રચાનારી કોઇપણ સરકારને નિરાંતે ભ્રષ્ટાચાર કરવા નહીં દે. ઢીલી, ભ્રષ્ટ અને સંવેદનહીન સરકારને પ્રજા સહન ન કરે. જાગ્રત પ્રજા હવે કોઇને નહીં છોડે, મોદીને પણ નહીં. બે પુસ્તકો એવાં પ્રગટ થયાં છે, જેમણે ભારતના સમજુ મતદારને હચમચાવી મૂક્યો છે. સંજય બારુનું પુસ્તક ‘The Accidental Prime Minister’ ટાણે બહાર આવ્યું છે. વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહના મીડિયા એડવાઇઝર સંજય બારુએ એ પુસ્તકમાં જે લખ્યું તેનો સાર ટૂંકમાં એટલો જ કે વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહે પૂરાં દસ વર્ષ સુધી સોનિયા ગાંધીના કહ્યામાં રહીને વડાપ્રધાનપદની ગરિમા ધોઇ નાખી. કોઇ પણ જાતની અતિશયોક્તિના ભય વિના એમ કહી શકાય કે ડ્રાઇવરની સીટ પર બેઠેલા મનમોહન સિંહ કેવળ દેખાવના ડ્રાઇવર હતા, પરંતુ સ્ટિયરિંગ વ્હીલ સોનિયાના હાથમાં હતું, બ્રેક પર સોનિયાનો પગ હતો અને ગિઅર પણ સોનિયા પાસે વડાપ્રધાન લગભગ નિર્માલ્ય, નિષ્ક્રિ‌ય, લાચાર અને સ્વમાનવિહોણા બનીને દેશનું શાસન સંભાળી રહ્યા હતા. જો કશુંક સારું બને તો તેનો જશ સોનિયાને અને જો કશુંક ખોટું બને, તો તેનો અપજશ મનમોહનને મળે એવી પાકી ગોઠવણ થઇ ચૂકી હતી. રોજ અગત્યની ફાઇલો પુલોક ચેટરજી દ્વારા સોનિયાને ઘરે પહોંચતી હતી અને પછી મનમોહન એ અંગે નિર્ણય લેવાનું નાટક કરતા રહ્યા. એક વિદેશી મહિ‌લાએ અંદરખાનેથી સતત દસ વર્ષ સુધી દેશનું શાસન ચલાવ્યું. કેબિનેટના સિનિયર પ્રધાનો પણ વડાપ્રધાનના કહ્યામાં ન હતા. સોનિયાએ વડાપ્રધાનપદનો ‘ત્યાગ’ કર્યો એવું નાટક દેશહિ‌તને ભોગે ચાલતું રહ્યું કોંગ્રેસ જેવી ઐતિહાસિક સંસ્થા પરિવારવાદની ગુલામીને ગળચટી ગણવાની કુટેવ કેળવી બેઠી હતી. ૧૬મી મે પછી જો સત્તાપલટો થાય, તો નેહરુ-ગાંધી પરિવારનાં અનેક કારસ્તાનો બહાર આવશે. ભારતનો ‘અદૃશ્ય’ મતદાર નેતાઓની નજરે ભલે ન ચડે, પરંતુ એ ખૂબ સમજુ છે. બીજું પુસ્તક ભૂતપૂર્વ કોયલા-સચિવ પી. સી. પારેખે પ્રગટ કર્યું: ‘Crusader or Conspirator?’  કોયલા-ગોટાળા વખતે ખુદ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ કોયલા ખાતાના પ્રધાન હતા. સચિવ પી. સી. પારેખ સ્વચ્છ, ઠરેલ અને કર્તવ્યપરાયણ સચિવ હતા. એમના પુસ્તકનો સાર એટલો જ કે શિબુ સોરેન જેવા ખાઇબદેલા કોયલાપ્રધાન મનમોહનના નહીં, પરંતુ સોનિયાના જ કહ્યામાં હતા. જે સ્વસ્થતાથી પી. સી. પારેખ ટીવી ઇન્ટરવ્યૂમાં પોતાની વાત રજૂ કરી રહ્યા હતા તે જોઇને એમની ભીતર પડેલા સચ્ચાઇના રણકા વિષે કોઇ જ સંશય રહેતો નથી. તમે જોયું? રોબર્ટ વાડ્રાનાં કારસ્તાનો ખુલ્લાં પાડનાર ખેમકાની રજૂઆતમાં પણ એવો જ રણકો પ્રગટ થતો દીસે છે. ભવિષ્યમાં દેશને ખેમકા તરફથી પણ સચ્ચાઇને પ્રગટ કરતું અને નેહરુ-ગાંધી પરિવારના ભ્રષ્ટાચારને બહાર આણનારું પુસ્તક કદાચ પ્રગટ થશે. પાપનો ઘડો ધીમી પણ ચોક્કસ ગતિએ ભરાતો રહ્યો છે. કદાચ હવે એ ઘડામાં વધારાનું એક ટીપું પણ સમાઇ શકે એમ નથી. આ દેશનું સદ્નસીબ છે કે ઉચ્ચ કક્ષાના કેટલાક સરકારી અધિકારીઓ (બ્યુરોક્રેટ્સ)ની ટટ્ટારતા હજી અકબંધ છે. તેઓ કોઇ પણ રાજકારણી સામે પોતાનો અવાજ ઉઠાવી શકે છે. ધન્ય છે ભારતીય લોકતંત્રના આવા સીધી લીટીના પ્રહરીઓને. ભવિષ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા આવા પ્રચ્છન્ન દેશસેવકોનું સન્માન શા માટે નહીં થાય? એક જ પરિવાર રાષ્ટ્રીય ગૌરવને કેટલી હાનિ પહોંચાડી શકે? છેલ્લાં દસ વર્ષો દરમિયાન ભારતના સેક્યુલર બૌદ્ધિકોએ એ જ પરિવારને આંગણે પોતાની વિચારશક્તિ ગીરવી મૂકી દીધી એક કોંગ્રેસીએ મને કોઇ કર્મશીલની પ્રશંસા કરીને કહ્યું: ‘ગુણવંતભાઇ એ માણસ કર્મશીલ હોવા છતાંય સાચું બોલે છે’ (લખ્યા તા. ૧પ એપ્રિલ-૨૦૧૪)’ પાઘડીનો વળ છેડે આજના રાષ્ટ્રપ્રમુખ પ્રણવ મુકરજી જ્યારે વિદેશ પ્રધાન તરીકે વોશિંગ્ટન ડી.સી.ની મુલાકાતે ગયા ત્યારે દેશ પાછા ફર્યા તોય ત્રણ-ત્રણ દિવસ સુધી વડાપ્રધાનને પોતાની મુલાકાત વિષે માહિ‌તગાર કરવા માટે ન ગયા. તેઓ સોનિયા ગાંધીને મળવા ગયા. મેં વડાપ્રધાનને પૂછ્યું: ‘પ્રણવ મુકરજી સાથે જ્ર્યોજ બુશ તથા કોન્ડોલીસા રાઇસ વચ્ચે જે મુલાકાતો થઇ તેમાં શું શું બન્યું?’ વડાપ્રધાને શોકાતુર વદને કહ્યું: ‘મને ખબર નથી.’ – સંજય બારુ નોંધ: કેવળ ભારતના જ નહીં, પરંતુ દુનિયાના ઇતિહાસમાં કોઇ દેશને આટલા લાચાર વડાપ્રધાન મળ્યા હશે ખરા? ઇતિહાસ સોનિયા ગાંધીને માફ કરશે? રાહ જોઇએ. આપણા લાડકા લોકતંત્રને ધબકતું રાખે એવી ઘટનાઓ બની રહી છે. ભારતનો મતદાર અદૃશ્ય છે અને બધું સમજે છે. એ મતદાર વંદનીય છે કારણ કે એના શાણપણને કારણે આપણું લોકતંત્ર સલામત છે. આ ઘટનાઓ એવી છે, જે દિલ્હીમાં હવે રચાનારી કોઇપણ સરકારને નિરાંતે ભ્રષ્ટાચાર કરવા નહીં દે. ગુણવંત શાહ