તમારે હળવાખમ બનવું છે? તો પતંગિયા પાસે જાઓ. DIVYA BHASKER, JUNE 2014

સાદાર થવાની પણ હદ હોય છે. માણસ પૈસો વાપરે તે વાત આપણી સાદી સમજમાં આવે છે, પરંતુ પૈસો માણસને વાપરે એ વાત આપણી સમજમાં ઝટ બેસતી નથી. આસપાસ નજર કરજો. જરાક ઝીણી નજરે જોશો, તો એવા કેટલાક માણસો મળી આવશે જેઓ પૈસાદાર હોવાને કારણે જ ગરીબીમાં જીવી રહ્યા છે એમનું ઘર આલેશાન, પરંતુ એ ઘરમાં અટવાતી વિચારની ગરીબી ઝાંપે બંધાયેલા આલ્સેશિયન કૂતરાના કુળની એમની કાર રોનકદાર, પરંતુ કારની પાછલી સીટ પર જે વાતચીત થાય તે કેટલી ઉધાર તેની ખબર સમજુ ડ્રાઇવરને જ હોય છે. એ ઘરમાં ગૃહિ‌ણીના પર્સમાં સચવાયેલા બ્લેક મનીના થોકડે થોકડા શોપિંગ કરતી વખતે બહાર આવવા માટે ફાંફાં મારતા રહે છે.

પૈસા ઘણા પરંતુ ‘લક્ષ્મી’ ગેરહાજરલક્ષ્મી એટલે સંસ્કારથી શોભતી સમૃદ્ધિ બધા ધનવાન ‘લક્ષ્મીવાન’ નથી હોતા. સંસ્કારની સંપૂર્ણ ગેરહાજરી હોય એવા આલેશાન બંગલામાં જાઓ ત્યારે નાકે રૂમાલ દબાવવાનું ભૂલશો નહીં. આવી વિચિત્ર વાતો લખતી વખતે સદ્ગત એચ. એમ. પટેલનું સ્મરણ કેમ થયું? તા. ૨-૩-૧૯૮૪ને દિવસે એમણે મને વલ્લભવિદ્યાનગરમાં પ્રવચન માટે બોલાવ્યો હતો. પ્રવચનનો વિષય હતો: ‘કરુણામૂર્તિ‌ બુદ્ધ.’ પ્રવચન પછી એમને બંગલે જમવાનો કાર્યક્રમ હતો. જમતી વખતે મેં પૂછ્યું: ‘પટેલ સાહેબ, આપને ભારતનું ભવિષ્ય કેવું લાગે છે?’ યાદદાસ્તને આધારે એમનો જવાબ અહીં પ્રસ્તુત છે: તમે કોઇ નાના ફ્લેટમાં રહેતા પરિવારની મુલાકાતે જાઓ ત્યારે જોજો. આ પરિવારમાં સારાં પુસ્તકો વંચાય છે. એ પરિવારમાં વિનય જળવાય છે.

એ પરિવારમાં કરકસર છે, પરંતુ કંજૂસાઇ નથી. એ ઘર ભભકાદાર નહીં હોય, તોય સ્વચ્છ હોવાનું. આવા અસંખ્ય પરિવારો જ્યાં હોય તે દેશનું ભવિષ્ય ઊજળું જ હોવાનું. ચિંતા કરવાનું કોઇ કારણ નથી. મને ભારેખમ વિદ્વાન સાહિ‌ત્યકાર પ્રત્યે ખાનગી અણગમો રહેતો હોય છે. એ સાહિ‌ત્યકાર એવું એવું લખે છે, જે સુજ્ઞ વાચક પણ સમજી ન શકે. એણે રચેલી કવિતા અન્ય કવિઓને પણ ન સમજાય તેવી હોય છે. વિદ્વતા ભારેખમ અને બોજલ શા માટે? વિનોબાજીની વિદ્વત્તા હળવાશની દીક્ષા પામી હતી. ઉપનિષદની પરિભાષામાં વિનોબાજી ‘કવિ-મનીષી-પરિભૂ-સ્વયંભૂ’ હતા, તોય હળવાખમ હતા. કેટલાય સાહિ‌ત્યકારોને ભારેખમ વિદ્વતાની ભેખડ નીચે દબાઇ મરતા જોયા છે. પોતે લખેલી કોઇ પણ વાત વાચકો ન સમજે ત્યારે તેમને લાગે છે એમની કૃતિની ગુણવત્તા ઊંચી છે. ઓસ્કર વાઇલ્ડના કડવા શબ્દો સાંભળો:
‘અઘરા શબ્દો પ્રયોજીને
ભાષાને ક્લિસ્ટ બનાવનારાઓ
એટલા માટે જ
લખતા રહે છે કે તેઓ
પોતે લખેલું પોતે પણ
વાંચતા હોતા નથી.’

નવલકથાકાર જેમ્સ જોઇસની પત્નીએ પતિને ટકોર કરી હતી: ‘તમે એવાં પુસ્તકો કેમ નથી લખતા કે જેમને સામાન્ય વાચકો પણ સમજી શકે?’ ગુજરાતી સાહિ‌ત્યકારોને મળેલી આવી સમજુ પત્નીઓની યાદી છેક ટૂંકી નહીં હોય. કેટલાય ભારેખમ સાહિ‌ત્યકારોની વિનયશીલ પત્નીઓને વાચા ફૂટે તો કોઇને પણ સમજ ન પડે એવું બોલનારા વિદ્વાનો કદી પણ ટૂંકું પ્રવચન નથી કરતા. આગલી હરોળમાં બેઠેલા વજનદાર શ્રોતાઓ વારંવાર મોટુંમસ બગાસું ખાય, તોય જે વિદ્વાન બોલ્યે રાખે તેની સંવેદનાને શું કહેવું? આવા અકરુણાવાન વિદ્વાનનું કોઇ પણ લખાણ ટૂંકું નથી હોતું. શ્રોતાઓનો સૌથી નિખાલસ અભિપ્રાય બગાસાં દ્વારા પ્રગટ થતો હોય છે. જો શ્રોતાઓ પાસે રિવોલ્વર હોય તો તો ઘણા વક્તાઓ લાંબું પ્રવચન ખેંચ્યે રાખવાની ખો ભૂલી ગયા હોતપતંગિયું હળવુંખમ હોય છે. માણસ ભારેખમ હોય છે. હળવાખમ માણસો ટહુકા માણી શકે, જીવહત્યા ન કરી શકે.

જે ધર્મ માણસ પાસેથી એની સહજ હળવાશ છીનવી લે, એવા ધર્મથી દૂર રહેવું સારું. સત્ય તલવારની નહીં, દૂધની ધાર જેવું હોય છે. ઇસુએ કહ્યું હતું: ‘જેઓ તલવાર ઉગામશે, તેઓ તલવારથી મરશે.’ બાગમાં સામેના પુષ્પ પર પતંગિયું બેઠું છે. પતંગિયાની પાસે હોવું એ પણ સત્સંગ છે. આ વાત કોઇ માનશે? એ પતંગિયાને જો માણસ પ્રાર્થનામય ચિત્તે નીરખે, તો આપોઆપ સારો માણસ બની જાય. આવો માણસ કદી પણ હુલ્લડમાં ભાગ ન લઇ શકે. ભારેખમ ધર્મ જ ક્રૂરતાના કબ્રસ્તાન રચી શકે. સામેના પુષ્પ પર બેઠેલું પતંગિયું પોતાના મૌન દ્વારા મને વિચારક્રાંતિની દીક્ષા આપતું ગયું. હૃદયની એ વિચારક્રાંતિ પ્રિય વાચકોને અર્પણ:

પુષ્પનું મધુ પામવાની પાત્રતા
કેવળ પતંગિયા પાસે જ હોય છે.
માણસ ગુલાબમાંથી ગુલકંદ, ગુલાબજળ
કે અત્તર બનાવી શકે,
પરંતુ ગુલાબનું મધુ ન પામી શકે.
ધરતીમાંથી ઘણુંબધું ઊગે છે,
પરંતુ ભગવાનને થયું કે
લાવ હવે કવિતા ઉગાડું
અને પછી
એણે પુષ્પનું સર્જન કર્યું
લોકો વાતવાતમાં કહેતા હોય છે
કે પતંગિયું પુષ્પ પર બેઠું છે.
માણસની ભાષા પણ માણસની કક્ષાની
માણસ આસન પર બેસે તેમ
પતંગિયું પુષ્પ પર બેસતું નથી.
પુષ્પ અને પતંગિયું એકરૂપ બને
ત્યારે યોગ-સમાધિ સિદ્ધ થાય છે.
પતંગિયું બાગમાં નથી ઊડતું,
એ તો એની અવકાશયાત્રા હોય છે.
પતંગિયાની પાંખ પર બેસીને
આખું આકાશ જ્યારે પૃથ્વીને મળવા આવે
ત્યારે પુષ્પ પૃથ્વીનું સ્મિત
સમગ્ર આકાશને પહોંચાડતું રહે છે.
અને હા,
પતંગિયું પુષ્પ સાથે એકચિત્ત બને
ત્યારે નવરો માણસ પણ કહે છે:
હું અત્યારે Busy છું
માણસને ટેવ પડી છે, છાણના પોદળા પર અગરબત્તી પેટાવવાની અગરબત્તી પેટાવ્યા પછી એ રાહ જોયા કરે છે કે છાણનો પોદળો સુગંધીદાર થયો કે નહીં. એ માણસને તમે મળ્યા છો?’
પાઘડીનો વળ છેડે
કંઠમાં શોભે તો શોભે,
માત્ર પોતીકો અવાજ.
પારકી રૂપાળી કંઠી
બાંધવાનું છોડીએ,
કોઇના દરબારમાં
હાજર થવાનું છોડીએ.
આવશે જે આવવાનું હોય એ
પાસે ખુદ-બખુદ-
અહીં કે ત્યાં, આજે કે કાલે…
શોધવાનું છોડીએ.
– હેમેન શાહ

પતંગિયું હળવુંખમ હોય છે. માણસ ભારેખમ હોય છે. હળવાખમ માણસો ટહુકા માણી શકે, જીવહત્યા ન કરી શકે. જે ધર્મ માણસ પાસેથી એની સહજ હળવાશ છીનવી લે, એવા ધર્મથી દૂર રહેવું સારું. ભારેખમ ધર્મ જ ક્રૂરતાના કબ્રસ્તાન રચી શકે.

ગુણવંત શાહ

તમારી ઇર્ષા થાય છે? નસીબદાર છો બરખુરદાર. DIVYA BHASKER, JUNE 2014

આપણા દેશમાં જેટલાં ધર્મસ્થાનો છે એટલાં અન્ય કોઇ પણ દેશમાં નહીં હોય. મંદિર, મસ્જિદ, ચર્ચ, ગુરુદ્વારા કે દેરાસર વટાવ્યા વિના આ દેશનો આમ આદમી કેટલા કિલોમીટર ચાલી શકે? ભારતમાં જેટલા ધર્મગુરુઓ, ધર્માચાર્યો, ઉપદેશકો, કથાકારો, સાધુબાવાઓ અને મહાત્માઓ છે, એટલા દુનિયાના કોઇ પણ દેશમાં નહીં હોય. આત્મા-પરમાત્માની, મોક્ષ-નિર્વાણની અને સ્વર્ગ-નરકની જેટલી વાતો આપણા દેશમાં થાય છે, એટલી અન્ય કોઇ દેશમાં થતી નહીં હોય. આપણા દેશમાં જેટલા ધાર્મિ‌ક તહેવારો છે એટલા તહેવારો બીજે ક્યાંય નથી.

આપણો દેશ ખેતીપ્રધાન કે ઉદ્યોગપ્રધાન નહીં, ધર્મપ્રધાન છે. અહીં વાતે વાતે ‘ધર્મ’ શબ્દ હવામાં ફંગોળાય છે. અહીં સેવા-પૂજા-ઇબાદત-પ્રાર્થના કરનારાં સ્ત્રી-પુરુષોની અંધશ્રદ્ધા પણ ‘ધાર્મિ‌ક’ હોય છે. આવા ધર્મપ્રધાન, ભક્તિપ્રધાન અને શ્રદ્ધાપ્રધાન દેશમાં જેટલી ઇર્ષાવૃત્તિ જોવા મળે છે તેટલી અન્ય કોઇ પણ દેશમાં જોવા મળે ખરી? અખંડ સૌભાગ્યવતી ઇર્ષાગૌરીની આણ ન હોય એવું એક પણ ક્ષેત્ર જોવા મળતું નથી. સમાજને ઇર્ષાવૃત્તિ પજવે છે, પ્રજાળે છે અને પાડે છે. ઇર્ષા કરવી એ આપણો રાષ્ટ્રીય રોગ છે. સદીઓ વીતી તોય વનસ્પતિ સૃષ્ટિ લીલીછમ રહી તેનું કારણ શું? એક મૌલિક કારણ જડયું છે.

વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં ઇર્ષાનું નામોનિશાન નથી તેથી કરોડો વર્ષ પછી પણ એ લીલીછમ રહી શકી છે. કોથમીરની પણી કદી મેથીની ભાજીની પણીની અદેખાઇ નથી કરતી. આસોપાલવ ફળહીન (નિષ્ફળ) છે અને આંબો ફળયુક્ત (સફળ) છે, પરંતુ આસોપાલવે હજી સુધી ક્યારેય આંબાની અદેખાઇ કરી હોય એવું જાણ્યું નથી. બાવળિયો, કેવળ બાવળિયો છે અને લીમડો, કેવળ લીમડો છે. બંને પોતપોતાની જગ્યાએ મસ્ત છે વડ પાસે છે તેવી ઘટા અન્ય કોઇ વૃક્ષ પાસે નથી. સંસ્કૃતમાં વડ માટે ‘ન્યગ્રોધ’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે. વડ જેવી ઘટાદાર-છટાદાર અને સુવિકસિત સ્ત્રી માટે શબ્દ છે: ‘ન્યગ્રોધપરિમંડલા’. વાત એમ છે કે સૌંદર્યવતી સ્ત્રી અન્ય સ્ત્રીઓમાં ઇર્ષા પેદા કરે છે. તેજસ્વી પુરુષ અન્ય મધ્યમ કક્ષાના પુરુષોમાં ઇર્ષા પેદા કરે છે.

કોઇ પણ હાઇસ્કૂલમાં જઇને ઝીણી આંખે અને સરવે કાને ટીચર્સ રૂમમાં થોડાક કલાકો ગાળજો. જે શિક્ષક તેજસ્વી અને ઓજસ્વી હોય તેની અદેખાઇ બાકીના શિક્ષકો જરૂર કરતા હશે. ગંદા સમાજમાં તેજસ્વી હોવું એ બિનફોજદારી ગુનો છે. વનસ્પતિ સૃષ્ટિમાં અદેખાઇ નથી. વૃક્ષ સ્વસ્થ છે. શિવસહસ્ર્ાનામમાં ભગવાન શિવનું એક નામ છે: ‘વૃક્ષાકાર:’. મનુષ્યે વનસ્પતિની ઇર્ષા કરવી જોઇએ? જો ઇર્ષા કરવાથી પણ વનસ્પતિ પાસે હોય તેવી સંતુષ્ટિ અને સંતૃપ્તિ મળતી હોય, તો ઇર્ષા કરવાનું પણ વસૂલ છે. ફ્રેન્ચ ફિલસૂફ પોતાના પુસ્તક ‘The Fall into Time’(૧૯૭૧)માં લખે છે:
જે માણસે કદી પણ
વનસ્પતિની ઇર્ષા નથી કરી,
તે માણસ
માનવતાનું નાટક ચૂકી ગયો
દેરાણી અને જેઠાણી વચ્ચે ઇર્ષાનો અંશ પણ ન હોય, તો જાણવું કે બંને સ્ત્રીઓ સાધ્વી છે.

અરે બે સાધ્વીઓ ઇર્ષામુક્ત હોય છે ખરી? કૌશલ્યા અને કૈકેયી વચ્ચે પણ ઇર્ષામુક્ત સંબંધ ન હતો. દશરથ રાજાને સૌંદર્યવતી અને યુવાન કૈકેયી પ્રત્યે થોડોક વધારે અનુરાગ હતો, તેથી મહારાણી કૌશલ્યાને અસુખ રહેતું હતું. વાલ્મીકિ રામાયણમાં કૌશલ્યાની બેચેની પ્રગટ થઇ છે. ભીમ અને દુર્યોધન વચ્ચે ઇર્ષાભાવ હતો. એ જ રીતે અર્જુન અને કર્ણ વચ્ચે પણ ઇર્ષાભાવ હતો. હારેલી દુર્યોધનતા દ્રૌપદીના સ્વયંવર પછી તોફાને ચડી તેથી જુગારની રમતનું ષડ્યંત્ર રચાયું. સૌંદર્યવતી સ્ત્રી યુદ્ધની જનની બની શકે છે. કુબ્જા (ત્રિવક્રા)ને કારણે કદી યુદ્ધ ન થાય. ઇર્ષાને મહિ‌ના રહે પછી જ યુદ્ધ થતું હોય છે.

સીતા માટે વાલ્મીકિએ બે વિશેષણો પ્રયોજ્યાં છે: ૧. વરારોહા (શ્રેષ્ઠ નિતંબવાળી) અને ૨. તનુમધ્યમા (પાતળી કમરવાળી). સીતા જો અતિસુંદર સ્ત્રી ન હોત, તો એનું અપહરણ થયું હોત ખરું? જો અપહરણ ન થયું હોત, તો રામ-રાવણ યુદ્ધ થયું હોત ખરું? ના, ના, ના ઇર્ષાનું મનોવિજ્ઞાન સમજવામાં ત્રણ બાબતો યાદ રાખવી પડે:
૧. ઇર્ષા સરખે સરખા વચ્ચે પેદા થાય છે.
૨. ઇર્ષા અસામર્થ્યનું પરિણામ છે.
૩. ઇર્ષા મનુષ્યની અપર્યાપ્તતાનું બીજું નામ છે.
ઇર્ષામુક્તિની સાધના વિના જીવનનો આનંદ દૂર રહી જાય છે. જ્યાં ઇર્ષા છે, ત્યાં અતૃપ્તિ છે. જ્યાં અતૃપ્તિ હોય ત્યાં અસુખ હોવાનું જ જે માણસ તૃપ્ત નથી, તે પાસ-ટાઇમ માટે બીજે નજર દોડાવે છે. જે તૃપ્ત હોય તે બીજે નજર શા માટે દોડાવે? કૃષ્ણે ગીતામાં એક મૌલિક શબ્દ પ્રયોજ્યો છે: ‘આત્મતૃપ્ત.’ આત્માની જગ્યાએ સૌરાષ્ટ્રની (સુરાષ્ટ્રની)દિવ્યભૂમિ તરફથી એક તળપદો શબ્દ મળ્યો: ‘માંહ્યલો.’ જેનો માંહ્યલો રાજી રાજી, તે ના કરે તારાજી અન્યને એક કિલોગ્રામનું નુકસાન પહોંચાડવા માટે પોતાની જાતનું એક ટન નુકસાન વેઠવું જ પડે છે. ઇર્ષા માણસને ખૂબ મોંઘી પડે છે. ઇર્ષા એટલે અન્યને હાનિ પહોંચાડવા માટે આપવામાં આવેલું માનસિક બલિદાન હાથી પોતાની મસ્તીમાં ચાલ્યો જાય છે. પાછળ જે કૂતરાં ભસે તેમાં અદેખાઇનો ભાવ નથી હોતો.

શિયાળને સિંહની અદેખાઇ ન થાય, કારણ કે જ્યાં લઘુતાગ્રંથિ હોય, ત્યાં ઇર્ષા નથી હોતી. અદેખાઇ બે હરીફો વચ્ચે થતી હોય છે. તંદુરસ્ત હરીફાઇ થાય ત્યારે ઇર્ષાવૃત્તિ પણ પુરુષાર્થની અભિપ્રેરણા (એચીવમેંટ મોટિવેશન)માં ફેરવાઇ જતી હોય છે. કોકા કોલા અને પેપ્સી કોલા વચ્ચેની હરીફાઇમાં ક્યાંય અંગત રાગદ્વેષ નથી હોતો. આવી હરીફાઇ ભલે ચાલતી. સાહિ‌ત્યકારો, સંગીતકારો અને કલાકારોએ આ વાત મોટા ઉદ્યોગગૃહો પાસેથી સમજવા જેવી છે. હરીફાઇને તંદુરસ્ત રાખવી એ ઇર્ષાવૃત્તિને સખણી રાખવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. જે સાચો સર્જક છે, તે ખાનગીમાં પોતાની જાત સાથે હરીફાઇ કરતો રહે છે. પોતાના આગલા સર્જન કરતાંય ચડિયાતું સર્જન કરવાની તમન્ના ન હોય, તેણે સર્જક હોવાનો ડોળ ન કરવો જોઇએ. સર્જકનો સ્થાયીભાવ હોય છે: ‘ધ બેસ્ટ ઇઝ યટ ટુ કમ.’

હલકી કક્ષાની ઇર્ષા કરનારો માણસ વાસ્તવમાં પોતાના અસામર્થ્યને જ પ્રગટ કરતો હોય છે. આત્મવિશ્વાસનો અભાવ ઇર્ષાનો પાલક પિતા ગણાય. ઇર્ષાનો જન્મ મનુષ્યની અપર્યાપ્તતાની કૂખે થતો હોય છે. ઇર્ષાવૃત્તિથી બચવાનો ઉત્તમ ઉપાય પોતાના પરાક્રમને અંદરથી વધારતાં રહેવાનો છે. તમારી ઇર્ષા થતી હોય, તો તમે નસીબદાર છો, બરખુરદાર આપણા પ્રત્યે થતી ઇર્ષાને રોકવાની જવાબદારી આપણી નથી. એને રોકવા માટે કૃત્રિમ નમ્રતા પ્રગટ કરવાની બિલકુલ જરૂર નથી. સફળતા પ્રાપ્ત કરનાર માણસે ઇર્ષારૂપી આવકવેરો ભરવો જ રહ્યો જેઓ ઇર્ષા કરે તેવા લોકોને મસ્કા મારવાની જરાય જરૂર નથી. જો તાકાત હોય, તો ઇષ્ર્યાળુ માણસોની દયા ખાવી રહી. વળી વધારે તાકાત હોય, તો આપણી ઇર્ષા કરવા માટે ચોવીસે કલાક તત્પર રહેતા બબૂચકોને ક્ષમા આપવી રહી. ક્ષમા આપવા માટે પ્રચંડ સામર્થ્યની જરૂર પડે છે.

વિચારવા જેવું છે કે ઇશ્વરે જે તમને આપ્યું છે તે તમારી ઇર્ષા કરનારને નથી આપ્યું. ક્ષમા આપવા જેટલી તાકાત ન હોય, તો તમારી પાછળ પડી ગયેલા લોકોની અવગણના કરવી. વિરાટ કોહલીની અદેખાઇ અન્ય કોઇ ક્રિકેટર કરે, તો અદેખાઇ કરનારની શાંતિ માટે વિરાટ કોહલી ઓછાં રન કરે ખરો? યાદ રાખવા જેવું છે કે ઇર્ષા કદી રેંજીપેંજી માણસોની થતી નથી. તમે રેંજીપેંજી ન હો, તો નસીબદાર છો. રેંજીપેંજી ન હોવું એ કોઇ ગુનો નથી.’
પાઘડીનો વળ છેડે
ઉદ્ધત વર્તન એટલે
નબળા માણસે કરેલી
તાકાતની નકલ
– એરિક હોફર

ઇર્ષામુક્તિની સાધના વિના જીવનનો આનંદ દૂર રહી જાય છે. જ્યાં ઇર્ષા છે, ત્યાં અતૃપ્તિ છે. જ્યાં અતૃપ્તિ હોય ત્યાં અસુખ હોવાનું જ જે માણસ તૃપ્ત નથી, તે પાસ-ટાઇમ માટે બીજે નજર દોડાવે છે. જે તૃપ્ત હોય તે બીજે નજર શા માટે દોડાવે? જેનો માંહ્યલો રાજી રાજી, તે ના કરે તારાજી ઇર્ષા માણસને ખૂબ મોંઘી પડે છે.

ગુણવંત શાહ

બસ ડ્રાઇવરને પાઇલટનું સ્ટેટસ ક્યારે મળશે?. DIVYA BHASKER, 15-6-2014

માણસનું મન જ્યારે વારંવાર ભૂતકાળમાં સરી પડે ત્યારે માનવું કે એની ઉંમર થવા આવી છે. સુરતથી ડુમસ જતા રસ્તા પર એરપોર્ટ આવેલું છે. વર્ષો પહેલાં એ સૂના એરપોર્ટ પર દિવસમાં માંડ એક વિમાનનું લેન્ડિંગ થતું. બાકીના કલાકો દરમ્યાન સમડીનું લેન્ડિંગ અને ટિટોડી (lapwing)નું ટેક-ઓફ થતું રહેતું. તે સમયે સુરતી લાલા ગૌરવભેર કહેતા: ‘અમારે ત્યાં એરપોર્ટ પણ છે.’ આજે એ જ એરપોર્ટ પર અનેક વિમાનો ઉતરાણ કરતાં થયાં છે. એ એરપોર્ટનું નામ મોરારજી દેસાઇના નામ સાથે નહીં જોડાય ત્યાં સુધી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને ઓછા માક્ર્સ મળવાના.

વર્ષો પહેલાં રોજ એક નાનું અમથું વિમાન સુરત આવતું અને અડધો કલાક થોભીને ભાવનગર તરફ ઊડી જતું. માંડ વીસ મિનિટમાં સુરતથી ભાવનગર પહોંચી જવાનો અનુભવ રોમેન્ટિક રહેતો. એકાદ કલાક માટે જીવતું થયેલું એ સૂમસામ એરપોર્ટ થોડીક વારમાં જ પોતાનું ‘ખેતરત્વ’ પ્રાપ્ત કરતું. મોટામસ ખેતર પર રનવે રચાયો હોય એવું લાગતું. એ દિવસોમાં આતંકવાદનો ભય ન હતો, તેથી સુરક્ષાજાંચ નખોરિયાં ભરનારી ન હતી. રેલવેના કોઇ ફ્લેગ સ્ટેશન પર હોય એટલી આછી ભીડ સુરતના એ ગ્રામોદ્યોગી એરપોર્ટ પર જોવા મળતી. સફારી એરવેઝનું વામન વિમાન બોઇંગ ૭૪૭ના ભીમકાય વિમાનના બચ્ચા જેવું જણાતું.

આજે પણ દીવથી મુંબઇ જતું નાનકડું વિમાન માંડ ત્રીસ મિનિટમાં સાન્તાક્રુઝ એરપોર્ટ પર પહોંચાડી દે છે. સ્વચ્છ સફેદ યુનિફોર્મમાં શોભતા બે પાઇલટ કોકપિટમાં બેઠેલા જોઇ શકાય છે. એમના માથા પર જે ટોપી હોય છે, તેનો ઠસ્સો એવો કે ટોપીને ‘કેપ’ કહેવી પડે સ્વચ્છ સફેદ યુનિફોર્મ એક કામ અવશ્ય કરે છે. બાવીસેક પેસેન્જરોમાં પાઇલટની પર્સનાલિટી જુદી પડી આવે છે. એ અધિક સોહામણો દેખાય ત્યારે એની પ્રોફેશનલ ગરિમા પ્રગટ થતી જણાય છે. હું એવા દિવસની રાહ જોઉં છું કે જ્યારે એસ.ટી. કે લક્ઝરી બસના ડ્રાઇવરને પાઇલટ જેવું સ્ટેટસ પ્રાપ્ત થાય. એને માથે પણ કેપ હોય અને એનો યુનિફોર્મ સ્વચ્છ, સફેદ અને ઇસ્ત્રીટાઇટ હોય.

એને પણ પૂરતી તાલીમ મળી હોય, જેથી એ હાઇવે પર અધિક જવાબદારીથી બસ હાંકે અને પચાસેક પેસેન્જરોને સ્મિતપૂર્વક જાળવે. ૪૦-પ૦-૬૦ જેટલાં સ્ત્રી-પુરુષો અને બાળકોની સલામતીનો સઘળો ભાર જેના દેશી ચીકુ જેવડા મગજ પર રહેલો હોય, તેને કયા નામે બોલાવીશું? કેપ્ટનથી ઊતરતા (આરમર)ના અમલદારને ‘કમાન્ડર’ કહે છે. આપણી બસની કેબિનમાં બેઠેલા રુઆબદાર, જવાબદાર અને ઇમાનદાર કમાન્ડરની કલ્પના તો કરી જુઓ કદાચ તમને તમારું બસભાડું ઓછું લાગવા માંડશે. વડોદરાનો બસ ડેપો કોઇ એરપોર્ટ જેવો ઠસ્સો ધરાવનારો છે. બહારથી આવેલા લોકો એ બસ ડેપો જોવા માટે જાય છે. આવો બસ ડેપો દેશમાં બીજે ક્યાંય નથી.

આજે મારું મન પ૦-પપ વર્ષો પહેલાંના સમયમાં પહોંચી ગયું છે. અમારા પરિવાર પાસે રાંદેર બસ કંપનીના શેર હતા. રાંદેરથી સુરત જતી બસમાં અમારે ટિકિટ લેવી પડતી ન હતી. સુરતની જૈન હાઇસ્કૂલમાં ભણવા માટે રોજ બસમાં રાંદેરથી સુરત જવું પડતું. બસ કંપની અમારી હતી તેથી ડ્રાઇવર પાસેની ખાસ સીટમાં બેસવા મળતું. હજી મને ડ્રાઇવરોના ચહેરા યાદ છે. એક ખાનદાન પારસી ડ્રાઇવરનું નામ કેકી હતું. બીજા બધા ડ્રાઇવરો મુસલમાન હતા. બસની આગલી સીટ પર બેસીને હું ડ્રાઇવર કઇ રીતે ગિઅર બદલે અને ટ્રાફિકમાંથી રસ્તો કાઢે તે સતત જોયા કરતો. હું મનોમન ડ્રાઇવિંગ કરતો અને બસની ગતિવિધિને કુંવારા વિસ્મય સાથે નિહાળતો. તે વખતે મારે મન દુનિયાની સૌથી આકર્ષક ઘટના એટલે ડ્રાઇવિંગ
વર્ષો પછી ચેન્નાઇમાં પ્રોફેસર બન્યો ત્યારે જે બંગલો મળ્યો તેમાં ગરાજ પણ હતું.

ગરાજ તો હતું, પણ કાર ન હતી. ઘોડાની નાળ હતી, પણ ઘોડો ન હતો ગરાજ હતું તેથી કાર ખરીદી. નાળને કારણે ઘોડો ખરીદવાનું બન્યું ડ્રાઇવિંગ શીખતી વખતે નાનપણમાં ડ્રાઇવર પાસેની આગલી સીટ પર બેસીને વિસ્મયપૂર્વક નિહાળેલું ડ્રાઇવિંગ ખૂબ જ ખપ લાગ્યું. માનશો? મને હજી બસનો ડ્રાઇવર સાવ પોતીકો લાગે છે. એ ગરીબડો, બેદરકાર, લઘરવઘર કે ઢીલોઢીલો હોય તે મને ખૂંચે છે. આજે પણ મને સતત થયા કરે છે: આપણા બસ ડ્રાઇવરને પાઇલટનું સ્ટેટસ ક્યારે પ્રાપ્ત થશે? એક વાર લગભગ ૨૦-૨પ વર્ષો પહેલાં મારે વલસાડથી ધરમપુર તાલુકાના પિંડવળ ગામે જવાનું બનેલું. ત્યાં મારા મિત્રો આદિવાસીઓની સેવા કરતા હતા. બસમાં બેઠો અને એકાદ કલાક થયો હશે ત્યાં મેં શું જોયું? સામાન્ય એસ.ટી. બસ અત્યંત ચોખ્ખીચણક હતી.

કન્ડક્ટરને બોલાવીને પાસે બેસાડયો અને પૂછ્યું: ‘ભઇલા આ બસ આટલી ચોખ્ખી કેમ છે?’ કન્ડક્ટરે જે જવાબ આપ્યો તે આજે પણ યાદ છે. એ કન્ડક્ટરે કહ્યું: ‘સાહેબ અઠવાડિયામાં છ દિવસ હું આ જ બસમાં વલસાડ-પિંડવળના રૂટ પર ડયૂટી પર હોઉં છું. દર ત્રણ દિવસે ગાંઠના દસ રૂપિયા ખર્ચીને હું આ બસ ધોવડાવું છું.’ મે એ કન્ડક્ટર અંગે લેખ પણ લખ્યો હતો. મારા મિત્ર આચાર્ય રમેશ દેસાઇ વલસાડના બસ ડેપો પર જઇને એ કન્ડક્ટરને ખાસ મારો લેખ વંચાવવા ગયા હતા. દુનિયા બડી વિચિત્ર છે. આવા મજાના માણસો ફક્ત એક જ વાર મળે છે, પરંતુ પોતાની સુગંધ આપણને જીવનભર આપતા જાય છે.

એક ખાસ વાત કહેવાનો લોભ થાય છે. કદી પણ કલિયુગને અમથો વગોવશો નહીં. આવો શ્રેષ્ઠ યુગ પૃથ્વી પર ક્યારેય હતો નહીં. વળી ક્યારે પણ કોઇ માણસને ‘હલકી વરણનો’ ગણીને તોછડાઇ બતાવશો નહીં. કોઇ ગરીબ કામદાર કે મજૂર સાથે પૈસાની ખોટી રકઝક કરવામાં આપણું આભિજાત્ય ખતમ થાય છે. અમારે ઘરે નાનામોટા કામ માટે ઘણીવાર મુસ્લિમ કારીગરો આવે છે. એમની ઇમાનદારી નિહાળીને હું ખૂબ રાજી થાઉં છું. એમની સાથે આગળથી ઠરાવેલી રકમ કરતાં થોડાક વધારે પૈસા આપવા, એ ખાનદાન પરિવારનો સ્થાયીભાવ હોય તો છે. હમાલ સાથે રકઝક કરવી એ હલકટપણાની નિશાની છે.

ટપાલીને આદરપૂર્વક બેસાડીને શરબત આપવું, તેમાં જ આપણી ખરી કમાણી છે. જીવનભર યાદ રાખવા જેવું છે કે કોઇ ગરીબને નક્કી થયેલા દામ કરતાં થોડાક વધારે પૈસા આપીએ, તો ખુદા ખૂબ રાજી થાય છે અને આપનારને ઘરે બરકત ખાસ યાદ રાખવા જેવું છે કે ‘બરકત’ અરબી શબ્દ છે અને એ ઇસ્લામની ભેટ છે. બરકત એટલે આબાદી અને (ઉપરવાળાની) કૃપા. ‘બરકત’નો સંબંધ કોસ્મિક લીલા સાથે છે. મખ્ખીચૂસ કંજૂસ ખુદાનો ગુનેગાર છે. કેટલાક માણસો એવી રીતે વ્યવહાર કરતા હોય છે, જાણે તેઓ કાયમ અપ્રામાણિક મનુષ્યોથી જ ઘેરાયેલા ન હોય નિયમ પ્રમાણે પગાર ચૂકવનાર પેઢી કે કંપનીની પ્રતિષ્ઠા વધે છે અને પ્રતિષ્ઠાને કારણે નફો વધે છે. લેખકોને નિયમ કરતાં ઓછી રોયલ્ટી ન આપનાર પ્રામાણિક પ્રકાશક સરસ્વતીના જ નહીં, લક્ષ્મીના આર્શીવાદ પણ પામે છે.

ધન્ય છે, એમને બસપુરાણ બાજુએ રહી ગયું અને આપણે તો સરસ્વતી અને લક્ષ્મી સુધી પહોંચી ગયા હા, આપણી આદર્શ બસનો ‘કમાન્ડર’ ગ્રેજ્યુએટ હશે. એ પેસેન્જરો સાથે એર હોસ્ટેસની માફક પ્રોફેશનલ વિનય બતાવશે. એની પાસે મોબાઇલ ફોન હશે. એની કેબિન વાતાનુકૂલિત હશે. એ કેબિનમાં પ્રાથમિક સારવારની લઘુતમ સામગ્રી હશે. એના મોબાઇલ પર માર્ગમાં આવતાં ગામોનાં પોલીસ મથકો, દવાખાનાં અને પંચાયતની ઓફિસોનાં ટેલિફોન નંબરો સેવ કરેલા હશે. ખખડધજ બસ હવે જવી જોઇએ. બસની બેઠકોની ગાદીમાંથી ડનલોપ નીકળી ગયેલું હોય છે. બસમાં કચરો હોય છે. એ બસની ઉત્ક્રાંતિ ક્યારે? સાવ સાચો બનેલો પ્રસંગ છે. પરદેશની ઘણીખરી બસમાં પેસેન્જરો ડ્રાઇવરને પૈસા ચૂકવીને બસમાં પ્રવેશ કરે છે. એક ડ્રાઇવરે સીટ પર ગોઠવાઇ ગયેલી વૃદ્ધાને કહ્યું: ‘મેડમ તમે પૈસા નથી ચૂકવ્યા.’ થોડીક માથાકૂટને અંતે વૃદ્ધાએ પૈસા ચૂકવી દીધા.

થોડીક મિનિટો વીતી ત્યારે ડ્રાઇવરે હિ‌સાબ કર્યો અને એને સમજાયું કે વૃદ્ધાએ પૈસા ચૂકવ્યા હતા. એ ડ્રાઇવર તરત જ વૃદ્ધાની સીટ પાસે ગયો અને કહ્યું: ‘મેડમ મારી જબરી ભૂલ થઇ ગઇ. તમારા વધારાના પૈસા પાછા લો અને મને ક્ષમા કરો.’ આવું કહેતી વખતે એ બસ ડ્રાઇવર લગભગ રડવાની અણી પર હતો. ડ્રાઇવરનો ચહેરો જોયો, ત્યારે એ મને દેવદૂત જેવો જણાયેલો. એ ડ્રાઇવર જીવનમાં ફરીથી હવે ક્યારે પણ નહીં મળે. બસ આ જ સતત વહી જતા સમયનું સૌંદર્ય છે. કોઇ પણ દેશ કઇ કક્ષાએ પહોંચ્યો છે તે જાણવાના બે ખાસ ઉપાયો છે. એક રસ્તો તે દેશની કેદ કેવી છે, તે જાણવાનો. બીજો રસ્તો એ કે એ દેશની બસમાં લાંબા પ્રવાસો કરીને ડ્રાઇવરો કઇ રીતે પેસેન્જરો સાથે વ્યવહાર કરે છે, તે ઝીણી નજરે નીરખવાનો. દેશ કેટલા પાણીમાં છે તે તરત સમજાઇ જશે. ડ્રાઇવર-પુરાણની છેલ્લી વાત કરું? દેશમાંથી એક જ દિવસ માટે ડ્રાઇવરની સંપૂર્ણ બાદબાકી કરી જુઓ. એક જ દિવસમાં ડ્રાઇવરવિહીન દેશ ઠપ્પ થઇ જશે.’

પાઘડીનો વળ છેડ
સુખ એટલે શું?
બધું સુખ
નિર્દોષતામાં સમાયું છે.
– માર્ગ્યરિટે યોર્સેનર
(ફ્રેન્ચ લેખકના પુસ્તક ‘Alexis’ માંથી સાભાર)

આપણી આદર્શ બસનો ‘કમાન્ડર’ ગ્રેજ્યુએટ હશે. એ પેસેન્જરો સાથે એર હોસ્ટેસની માફક પ્રોફેશનલ વિનય બતાવશે. એની પાસે મોબાઇલ ફોન હશે. એની કેબિન વાતાનુકૂલિત હશે. એમાં પ્રાથમિક સારવારની લઘુતમ સામગ્રી હશે.

ગુણવંત શાહ

સફરજનને કાપનારી છરી એનાં બિયાંને કાપી શકે ખરી? 23-6-2014

સૂર્ય ઊગવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે ઊઘડતી ઉષાને નીરખવી એ મારી હોબી છે. એ હોબીની ઉંમર પણ ૬૦ વર્ષની થઇ તમે સવારે સૂર્યોદયની પ્રતીક્ષા કરતી વખતે પૂર્વાકાશમાં પથરાયેલી લાલિમાને ધ્યાનસ્થ ચિત્તે નીરખશો તો કદાચ ક્ષતિજરેખા પર ઊભેલા નવા વિશ્વમાનવને જોઇ શકશો. એકવીસમી સદીનો એ માનવ કેવો હશે? ગઇ સદીના થોડાક ઉદ્ગારો ક્ષિતિજ પર ઊભેલા એ માનવને સમજવામાં ખપ લાગે તેવા છે. થોડાક ઉદ્ગારો સાંભળો:

ડો. રાધાકૃષ્ણને એક એવું વિધાન કર્યું હતું જે હજી ભુલાતું નથી:
દુનિયા જેમ જેમ નાની થતી જાય
તેમ તેમ આપણાં હૃદય
વિશાળ થતાં જાય એ જરૂરી છે.

માર્ટિ‌ન લ્યુથર કિંગની ઐતિહાસિક રેલીને મોખરે રહીને ‘વી શેલ ઓવરકમ’ ગીત ગવડાવનારી વિખ્યાત ગાયિકાનું વિધાન બે વાર વાંચવું રહ્યું:
અહિંસા એક છબરડો છે,
એનાથી ચડિયાતો
એકમાત્ર છબરડો હિંસા છે

રામસે મેક્ડોનાલ્ડે કરેલું વિધાન ઇતિહાસના પાનાની શોભા વધારનારું છે:
યુદ્ધ એ હત્યા નથી,
આપઘાત છે.

ગાંધીજીએ કરેલું એક વિધાન દુનિયાના શાંતિચાહકોમાં અમર બની ગયું:
શાંતિનો કોઇ માર્ગ નથી હોતો,
શાંતિ એ જ માર્ગ છે.

પોલેન્ડની સોલિડારિટી પાર્ટીના નેતા અને લેક વાલેસાના પરમ મિત્ર કવિ જસ્લો મિલોઝને નોબેલ પારિતોષિક મળ્યું હતું. સાન્ફ્રાન્સિસ્કો જવાનું બન્યું ત્યારે ત્યાંની બર્ક્લી યુનિવર્સિ‌ટીમાં પ્રોફેસર તરીકે કામ કરતા કવિ જસ્લો મિલોઝને મળવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરેલો. એમની સેક્રેટરીએ કહ્યું: ‘એમનો ફોન અનલિસ્ટેડ છે.’ નિરાશ થયેલા મનને એમ કહીને મનાવી લીધું કે સાચા કવિને સંતાઇને જીવવાનો અધિકાર છે. જસ્લો મિલોઝે પોતાના મૃત્યુ પામેલા પુત્રને પત્રો લખ્યા હતા. પુત્રનું નામ હતું: વેરોના. એ પુસ્તકનું મથાળું હતું: ‘આઇ ટોક ટુ યૂ આફ્ટર ઇયર્સ ઓફ સાઇલન્સ.’ એ પુસ્તકમાં વાંચવા મળતું એક વિધાન સાંભળીને તમે વિચારમાં પડી જશો. કવિએ લખ્યું:
સફરજનને કાપનારી છરી
એનાં બિયાંને
કાપી શકે ખરી?

કચ્છના અંજાર ગામ સાથે મારો ભાવાત્મક સંબંધ છે. ૧૩મી ડિસેમ્બર અંજારનો સ્થાપના દિન છે. બરાબર યાદ છે. વર્ષ ૧૯૮૭ના ડિસેમ્બરની ૧૩મી તારીખે અંજાર ગામે પંચશીલ આંદોલનની શરૂઆત થયેલી. યાદગાર પ્રારંભને અંતે મારી સભામાં પંચશીલના સંકલ્પ-પત્રક પર હસ્તાક્ષર કરનાર પ્રથમ યુવાનનું નામ નરહરિ વ્યાસ હતું. વર્ષ ૨૦૦૨ના જાન્યુઆરીની ૨૬મી તારીખે પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે સેંકડો બાળકો હાથમાં ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ લઇને સૂત્રોચ્ચાર કરતાં જઇ રહ્યાં હતાં. એ વખતે જ ધરતીકંપ થયો અને એ બધાં જ પુષ્પો ક્ષણવારમાં કાટમાળ નીચે કાયમને માટે પોઢી ગયાં આપણા લાડકા શાયર ખલિલ ધનતેજવીએ મને પત્ર લખીને પાકિસ્તાનમાં બનેલી એક ઘટનાની જાણ કરી. પાકિસ્તાનના વાર્તાકાર ગુલઝાર જાવેદનો વાર્તાસંગ્રહ ‘જુબાબંદી’ પ્રગટ થયો તેની અર્પણનોંધમાં ગુલઝારસાહેબે લખ્યું:
‘જનવરી ૨૦૦૧ (ભારત)
સુબા ગુજરાત કે
શહર ભૂજમેં કયામતખેઝ
ઝલઝલા સે સ્કૂલ કી ઇમારત મેં
દબકર હલાક હો જાનેવાલે
માસૂમ બચ્ચોં કે નામ.’

ક્ષતિજ પર ઊભેલા નૂતન માનવની સંવેદના ભૌગોલિક સરહદની ઓશિયાળી નહીં હોય. સાચો સાહિ‌ત્યકાર કેવળ માનવતાનો આરાધક હોય છે. માનવતા તો પૃથ્વીની જિહ્વા છે. ભક્ત ચંડીદાસે લખ્યું હતું: ‘સબાર ઉપર માનુષ સત્ય.’ આદિવાસ કન્યાના હાથમાં મોબાઇલ ફોન હોય ત્યારે એના નિર્મળ સ્મિતની શોભામાં વધારો થાય છે. ફોન પર વાત કરતી ઘરની કામવાળી તમારે ત્યાં ખરી? બુકર પારિતોષિક વિજેતા માર્ગરેટ એટવૂડની નવલકથા ‘ધ બ્લાઇન્ડ એસેસિન’ વાંચવા મળેલી. નવલકથામાં યુદ્ધના આતંકની અને ત્રાસના તાંડવની કરુણ દાસ્તાન વાંચીને હૃદય દ્રવી ઊઠે. સાહિ‌ત્યકારનો શબ્દ કેવો? જવાબ છે:
શબ્દો તો જ્યોત છે
જેની ફરતે આવેલા કાચ પર
કાળી મેશ લાગેલી છે.

પૂર્વાકાશમાં ક્ષિતિજ પર ઊભેલા જે નવા વિશ્વમાનવને જોયો તે મારો ભ્રમ ન હોઇ શકે? એમ હોય તોય શું વાંધો? આ આખું દૃશ્યમાન જગત આખરે તો સર્જનહારનું ‘ભ્રમરાજ્ય’ છે કે બીજું કંઇ? મરઘી ઇંડું સેવે તેમ માણસે પોતાના પ્રિય ભ્રમને સેવવો રહ્યો. છેલ્લાં પચાસ વર્ષથી એક અવલોકન કરતો રહ્યો છું. સ્ત્રીઓનું સરેરાશ રૂપ વધતું રહ્યું છે. સ્ત્રીઓની રૂપ-સભાનતા છેક ગામડાંની ભણેલી સવિતા સુધી પહોંચી છે. બ્યુટી પાર્લર્સની ઘરાકી વધી છે. સ્ત્રીઓ સ્વિમિંગ પૂલમાં જતી થઇ છે. માનશો? પુરુષો પાછળ રહી ગયા છે. એમનાં પેટ સગર્ભા સ્ત્રીનો સાતમો મહિ‌નો જતો હોય તેવડાં ગાગરિયાં જોવા મળે છે. સમજુ પુરુષો જિમમાં જતા થયા છે અને એકંદરે વધારે ચાલતા અને તરતા થયા છે. યોગ લોકપ્રિય થતો રહ્યો છે. બાબા રામદેવનું પ્રદાન નાનું નથી. તેઓ બોલવાનું ઘટાડે તો ગમે.

એમણે રાજકારણમાં રસ ન લીધો હોત તો નોબેલ પારિતોષિકની સમીપે પહોંચ્યા હોત નવી પેઢી જ્ઞાતિવાદ અને કોમવાદ પ્રત્યે અભાવ સેવતી થઇ છે. દહેજપ્રથા ગઇ નથી, પરંતુ એ પ્રથા સાથે હવે શરમ જોડાવા લાગી છે. નવી પેઢી હજી પ્રેમનો મર્મ પામી નથી, પરંતુ એને જઠહઉ શબ્દ પ્રત્યે જબરું આકર્ષણ જામ્યું છે. પ્રેમલગ્નો ચોક્કસ ગતિએ વધી રહ્યાં છે અને એમાં જ્ઞાતિ તથા કોમ ગૌણ બનતાં ચાલ્યાં છે. પ્રેમ દ્વારા બે ‘મળેલા જીવ’ને મળતી સેક્યુલર સ્પેસ વધતી રહી છે. લગ્ન પછી થયેલાં માત્ર એક કે બે સંતાનોને સારામાં સારું શિક્ષણ મળે તે માટે આજનાં યુવાન માતાપિતા વધારે ખર્ચ કરવા ઉત્સુક છે. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસો ઝડપભેર વધી રહ્યા છે. પરિણામે સમજણની ક્ષિતિજ આપોઆપ વિસ્તરતી જાય છે. દેશની પર-કેપિટા આવકની માફક વ્યક્તિદીઠ નિખાલસતા જેવું કશુંક હોય તો નવી પેઢી જૂની પેઢી કરતાં ઓછી કપટી અને બમણી નિખાલસ જણાય છે.

નિખાલસતા સત્યની પ્રિયતમા છે. માનશો? સાસુ-વહુ અને દેરાણી-જેઠાણી વચ્ચેનો દ્વેષભાવ ઓગળી રહ્યો છે. નણંદ સુધરતી જાય છે અને સસરા વહુનો પક્ષ લેતા થયા છે. છેલ્લી વાત. અંધશ્રદ્ધાનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે, પરંતુ હજી એની ઝડપ બાખડી ભેંસની ચાલ જેવી છે. આખો સમાજ હુલ્લડવિરોધી અને યુદ્ધવિરોધી બનતો જાય છે. મનની શાંતિની જાળવણી માટે લોકો અતિ ઉત્સુક છે. યોગ પ્રત્યેનું આકર્ષણ કોઇ કોમનું ઓશિયાળું નથી રહ્યું. ભારતીય સંસ્કૃતિની યોગ-પરંપરા જીવતી થઇ રહી છે. તનનું અને મનનું આરોગ્ય જળવાય તે માટેની આબોહવા તૈયાર છે. તમે હજી ઓટલે બેઠા બેઠા બગાસું ખાવ છો. શરમ નથી આવતી?’

પાઘડીનો વળ છેડે
આપણે આપણા પેટની
કાળજી રાખીએ છીએ.
આપણે જીભની, નાકની અને આંખની
કાળજી રાખીએ છીએ,
પરંતુ આપણા આત્માની કાળજી
ભાગ્યે જ રાખીએ છીએ.
આપણા આત્માને સંગીતની જરૂર છે,
સારા સુંદર સંગીતની જરૂર છે.
એ તો આત્માનો આહાર છે.
એ આપણા મનને ખુલ્લું કરે છે.
રાગ તો ભગવાનની ભાષા છે.
સંગીત તો બ્રહ્મા અને સરસ્વતીમાંથી
પ્રગટ થતું હોય છે.
હું હંમેશાં સવારે એ દેવ-દેવીની
પ્રાર્થના કરું છું.
– અલી અકબર ખાન (સરોદવાદક)

દેશની પર-કેપિટા આવકની માફક વ્યક્તિદીઠ નિખાલસતા જેવું કશુંક હોય તો નવી પેઢી જૂની પેઢી કરતાં ઓછી કપટી અને બમણી નિખાલસ જણાય છે. નિખાલસતા સત્યની પ્રિયતમા છે. અંધશ્રદ્ધાનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે.

સરદાર પટેલ, મોરારજી દેસાઈ અને મોદીને જોડતો અદ્રશ્ય સેતુ. DIVYA BHASKER, 30-6-2014

આ ત્રણેય નેતાઓની શાસનશૈલીમાં રહેલી નક્કરતા (Solidity) અને રાષ્ટ્રનિષ્ઠા સમજવા જેવી છે.

વાત ઘણી નાજુક છે. વળી ગેરસમજનું જોખમ રોકડું છે. ગેરસમજથી ડરનારા મનુષ્યે કલમ ઝાલવાની ગુસ્તાખી ન કરવી જોઈએ. ઈમેજ અને ઈમાન વચ્ચેની ટક્કર સદીઓથી ચાલતી રહી છે. છગન અને મગન વચ્ચે કે પછી સવિતા અને કવિતા વચ્ચે પણ કદી સરખામણી ન હોઈ શકે. સરખામણીમાં ભારોભાર હિંસા રહેલી છે. સરદાર એટલે સરદાર. મોરારજી એટલે મોરારજી. મોદી એટલે મોદી આ ત્રણે મહાનુભાવો વચ્ચે સરખામણી કેવી? એ ત્રણેને જોડનારો એક અદૃશ્ય સેતુ જડી આવ્યો છે. એ સેતુ સમજવા જેવો છે. દિમાગથી કામ લેવું પડશે.સ્વરાજ મળ્યું તે પહેલાંનાં વર્ષોમાં ગાંધીજીમાં ઊંડી શ્રદ્ધા રાખનારા કર્મનિષ્ઠ અને ચારિત્ર્યવાન કોંગ્રેસીઓની મશ્કરી કરવામાં સામ્યવાદી-સમાજવાદી-ડાબેરીઓ સદા ઉત્સુક રહેતા.

માર્કસવાદી હોય તે મનુષ્ય આપોઆપ પ્રગતિવાદી, ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ અને ગરીબનો બેલી ગણાતો. સર્વોદયમાં શ્રદ્ધા રાખનારા નિષ્ઠાવંત સેવકોને એ બોલકણો માક્ર્સવાદી ‘બુઝૂર્વા’ કહીને ભાંડતો. આવા પ્રગતિશીલ ગણાતા બેવકૂફ પાસે ચારિત્ર્યની મૂડી ન હોય, તોય એ ચારિત્ર્યવાન સેવકને સાણસામાં લેતો. સુરતમાં સ્વચ્છ સેવક ગોરધનદાસ ચોખાવાળાને સામ્યવાદી જશવંત ચૌહાણ દલીલમાં હરાવી દેતા. આવી ફેશનખોર ડાબેરી જમાત આજે પણ છે. એ જમાતે સરદાર પટેલને ‘રાઇટ રીએક્શનરી’ કહીને ખૂબ ભાંડેલા. એ જ બુદ્ધિખોર જમાતે મોરારજી દેસાઈને ખૂબ ગાળો દીધેલી. એ જ દંભખોર જમાતનો ‘મોદી દ્વેષ’ આજે પણ કાયમ છે. સરખામણીથી બચીને આ ત્રણે મહાનુભાવો ડાબેરી જમાત દ્વારા જે રીતે અમથા વગોવાયા તેની વાત ટૂંકમાં કરવી છે. સેતુ સોલિડ છે, પરંતુ ત્રણે મહાનુભાવો સરખા નથી.

ઈમેજ અને ઈમાન વચ્ચેની ટક્કર સદીઓથી ચાલતી રહી છે. સરખામણીમાં ભારોભાર હિંસા રહેલી છે. સરદાર એટલે સરદાર. મોરારજી એટલે મોરારજી. મોદી એટલે મોદી આ ત્રણે મહાનુભાવો વચ્ચે સરખામણી કેવી? એ ત્રણેને જોડનારો એક અદૃશ્ય સેતુ જડી આવ્યો છે. એ સેતુ સમજવા જેવો છે.

ગુણવંત શાહ

સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયેલા માણસને તમે મળ્યા છો?

મહાત્મા ગાંધી હવે ક્યારેય સદેહે આપણી વચ્ચે પાછા નથી આવવાના. તેઓ એવા મહાત્મા હતા, જેઓ જ્યાં હોય ત્યાંથી આપણને ઠરીને બેસવા દે તેમ નથી. સાવ મરી પરવાર્યા ન હોય એવા જીવંત કે અર્ધજીવંત મનુષ્યોના માંહ્યલાને ઢંઢોળવાની અદ્ભુત શક્તિ તેમનામાં હતી. એ શક્તિના પરચા આજે પણ મળતા રહે છે. આંખ, કાન અને મનનું ખુલ્લાપણું જાળવીને જીવનારો મનુષ્ય આદરણીય છે. આવા અસંખ્ય ‘છોટે મહાત્માઓ’ને ગાંધીજી તરફથી ઊધ્ર્વમૂલ પજવણી પ્રાપ્ત થતી જ રહે છે. આવા માણસો નિષ્ફળ જાય તોય નસીબદાર જાણવા. તમે કદી સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયેલા મસીહાને મળ્યા છો? મારું અહોભાગ્ય છે કે આવા થોડાક માણસોનો પ્રત્યક્ષ અને અપ્રત્યક્ષ પરિચય મને પ્રાપ્ત થયો છે.

થોડાંક નામો અહીં પ્રગટ કરવાનો ઉપક્રમ છેક જોખમ વિનાનો નથી. તો થઇ જાય એક પવિત્ર સાહસ સાચું બોલવામાં ખરેખરી કસોટી સેક્સની વાતે થતી હોય છે. ભલભલો સાધુચરિત મનુષ્ય પણ આ બાબતે નિખાલસ નથી બની શકતો. એમ બને તે ક્ષમ્ય છે, પરંતુ ત્યાં સુધી જ કે દંભપૂર્વક ઊંચો દાવો કરવામાં ન આવે. આ બાબતે અનુયાયીઓ તરફથી મહાત્માને સૌથી વધારે અન્યાય થતો રહ્યો છે. દંભ પ્રત્યે સૂગ હોય એવા ગાંધીજનને વંદન કરવામાં ઉતાવળ કરવા જેવી છે. બ્રહ્મચર્યને દંભચર્યમાં ફેરવી નાખવામાં ગાંધીજીની પ્રેરણા હેઠળ ચાલતા આશ્રમો મોખરે રહ્યા છે. ગાંધીજી સાથે દગો કરવાની આવી યુક્તિ લોકપ્રિય થઇ પડી નિખાલસ માણસ મહાત્મા નથી હોતો.

એ તો અડધે રસ્તે પહોંચેલો, નિર્દોષતાની સીમમાં આળોટતો અને ધરતીની ધૂળમાં રજોટાયેલો ‘મનુષ્ય’ જ છે, કેવળ મનુષ્ય વર્ષો પહેલાં ૧૯૮૩માં સીએટલ (અમેરિકા)થી વાનકુવર (કેનેડા) બસમાં જવાનું બનેલું. પાંચ-સાત કલાકની સગવડયુક્ત મુસાફરીમાં બાજુની બેઠક પર એક ગોરો અમેરિકન જુવાનિયો બેઠો હતો. એ વિનોદ ભટ્ટ કરતાંય વધારે નિખાલસ હતો અને બકુલ ત્રિપાઠી કરતાંય વધારે બોલકણો હતો. મેં એને એકાદ કલાક તો બોલવા દીધો, પરંતુ પછી મારો વારો આવ્યો. મેં એને પૂછ્યું: ‘જ્હોન અત્યાર સુધીમાં તેં કેટલી છોકરીઓ સાથે ડેટિંગ કર્યું છે?’ જ્હોને તો આંગળીનાં વેઢાં ગણવાં માંડયાં જવાબમાં મને કહ્યું: ‘બાવીસ.’ મેં પૂછ્યું ‘જ્હોન, તું લગ્ન કરશે ત્યારે તારી પત્ની અનન્યપૂર્વા (વર્જિન) હોય એવી અપેક્ષા રાખશે ખરો?’ જ્હોને કહ્યું: ‘બિલકુલ નહીં.’

વાતો લાંબી ચાલી ત્યારે એ યુવાન સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયો વાનકુવરમાં છૂટા પડતાં પહેલાં મેં એ યુવાનનો ખભો થાબડીને કહ્યું: ‘દોસ્ત, તારું નવું નામ આજથી ઝચ્. ઊચ્ૂખ્ર રાખી લેજે.’ હવે જીવનમાં જ્હોન કદી પણ નથી મળવાનો. પરિવર્તનશીલ જગતનું એ જ ખરું સૌંદર્ય (આ આખો પ્રસંગમહેન્દ્ર મેઘાણીએ ‘અર્ધી સદીની વાચનયાત્રા’માં લીધો છે.) ૧૯પ૭ના વર્ષમાં વલસાડથી ધરમપુરની ભૂદાન પદયાત્રામાં અમે ત્રણ જણા હતા. અમારે નાની વહિ‌યાળ ગામે પહોંચવાનું હતું. હર્ષકાંત વોરા, કાંતિ શાહ અને હું ચાલવા લાગ્યા. તે સમયે ધરમપુર તાલુકામાં તૂટેલી સડક પણ ન હતી. ત્યાંની અડધી વસ્તી કેવળ લંગોટી પહેરીને જીવતી. હર્ષકાંત વોરા કોણ હતા? તેઓ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકના (લગભગ) ભાણેજ હતા.

તે જમાનામાં મુંબઇની સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી મેથેમેટિક્સ સાથે એમણે ઝ.ફે. (ફર્સ્ટક્લાસ ફર્સ્ટ) પૂરું કર્યું અને પછી સીધા પહોંચ્યા ઠક્કરબાપા પાસે. પછી ત્યાંથી પહોંચ્યા વેડછીમાં જુગતરામ દવે પાસે. મારા જીવનમાં મેં આવો નિખાલસ નાગર બીજો જોયો નથી. હર્ષકાંતે સૂચન કર્યું: ‘આપણે વાતો કરીએ તો રસ્તો કપાય. આપણે જીવનની સેક્સ હિ‌સ્ટરી અંગે વાત કરીએ. શરૂઆત મારાથી થાય.’ કાંતિભાઇ અને હું સાંભળતા જ રહ્યા કાંતિભાઇ સાંભળવા તૈયાર, પણ બોલે એ બીજા નરસિંહ મહેતાની પરિભાષામાં ‘વણલોભી’ હોવું એક વાત છે અને ‘કપટરહિ‌ત’ હોવું બીજી વાત છે. મારી પાસે કહેવા જેવું કંઇ ન હતું તેનું કારણ એ નહીં કે હું નિર્દોષ હતો. મારી ગાંધીઘેલી બાને એક કુટેવ હતી કે ગામની કોઇ છોકરી મારા તરફ સહેજ ખેંચાય ત્યાં તો બા એ છોકરીને કિ.ઘ. મશરૂવાળાનું પુસ્તક ‘સ્ત્રી-પુરુષ મર્યાદા’ વાંચવા આપી દેતી.

બસ, ખેલ ખતમ હર્ષકાંત ખૂબ ખીલ્યા અને ખૂલ્યા કાંતિભાઇનું અને મારું મૌન અસ્વચ્છ હતું. મારા ગામ રાંદેરમાં તે સમયે નર્ભિયપણે અમે કેવળ વિધવા અને વયોવૃદ્ધ માસીઓ અને ફોઇઓ સાથે જ એકાંતમાં વાતો કરી શકતા. હર્ષકાંત પ્રત્યે સ્પષ્ટ અણગમો રાખનારા કેટલાક સર્વોદયમિત્રો પોતાના ગંદા નાકનું ટેરવું ચડાવતા અને ગાંધીજીને ખાનગીમાં દગો દેતા એવા ઊંચી કક્ષાના દંભી સેવકોનું સત્ય દટાયેલું અને સત્ય મુરઝાયેલું હા, હર્ષકાંત વોરા સાચું બોલતા પકડાઇ ગયેલા. જે કપટી હોય તે ‘અયુવાન’ જ ગણાય. આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના ત્રણ ‘છોટે મહાત્મા’ની વાત કરું? કાર્લ માર્ક્સ જેવો મહાન વિચારક ઘરની કામવાળી લેન્ચનને દિલ દઇ બેઠો. મહિ‌ના ગયા પછી પેટે ચાડી ખાધી.

માર્ક્સની ખાનદાન પત્ની જેની દુ:ખી દુ:ખી તા. ૨૩મી જૂન, ૧૮૮પના દિવસે બાળક ફ્રેડરિક ડેમુથને જન્મ આપ્યો. માર્ક્સે વિશ્વામિત્ર જેવું કર્યું એણે દીકરાનો સંપૂર્ણ અસ્વીકાર કર્યો. પોતાની પોલ ખૂલી જાય તો ક્રાંતિકારી તરીકેની પ્રતિષ્ઠાનું શું? ઇમેજ આગળ ઇમાન હાર્યું. માર્ક્સ આદર્શવાદી બની શક્યો, સત્યવાદી ન બની શક્યો. એનો ખાસ મિત્ર એંજલ્સ બધું જાણતો હતો. મરતી વેળાએ એંજલ્સે માર્ક્સની દીકરી ઇલેનોરને કહી દીધું: ‘ફ્રેડરિક તારો ભાઇ થાય.’ સાચું બોલતાં પકડાઇ ન ગયો એ માર્ક્સના જીવનની ખરેખરી કરુણાંતિકા હા, એનું અવતારકૃત્ય એને છોટે મહાત્મા બનાવતું ગયું.

ટોલ્સ્ટોયનું પણ એવું જ ગાંધીજીને જો ખરેખરા ટોલ્સ્ટોયની વાતો ખબર પડી ગઇ હોત, તો એમને સાબરમતી આશ્રમમાં હૃદયકુંજને ઓટલે તમ્મર આવી ગયાં હોત. ટોલ્સ્ટોયના ચાર મુખ્ય શોખ હતા. જુગાર, વેશ્યાગમન, શરાબ અને ધૂમ્રપાન. એમણે પણ માર્ક્સની માફક પોતાના અનૌરસ પુત્ર ટિમોફીનો સ્વીકાર ન કર્યો. અંગૂઠાછાપ ટિમોફી ફાર્મ પરના તબેલામાં કામ કરતો રહ્યો અને ટોલ્સ્ટોયના કાયદેસર પુત્ર એલેક્સીનો ટાંગાવાળો બન્યો. તા. ૪-પ-૧૮પ૩ને દિવસે ટોલ્સ્ટોયે અંગત ડાયરીમાં લખ્યું:
સ્ત્રી તો જોઇએ જ
વિષય-લોલુપતા મને
પળવાર પણ ઠરીને બેસવા દેતી નથી.

ટોલ્સ્ટોય જેવા ‘છોટે મહાત્મા’ સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયા. એમની ડાયરી ક્રૂરપણે નિખાલસ હતી. બર્ટ્રાંડ રસેલ જેવો તર્કશાસ્ત્રી, ગણિતશાસ્ત્રી અને વિચારક જબરો લફરાંબાજ હતો. એનું મોં સતત ગંધાતું, પણ કઇ સ્ત્રી રસેલને સાચું કહી શકે? રસેલે એક પછી એક એમ ત્રણ ત્રણ પત્નીઓને દગો દીધો. છેવટે એ એડિથને પરણ્યો. ૧૯૬૬માં એ બંનેને મળવાની તક મને મળી હતી. ઘરની કામવાળી સાથે રસેલ પત્નીની દેખતાં છૂટ લેતો. કવિ ટી.એસ. એલિયટ રસેલનો વિદ્યાર્થી હતો. એલિયટ પોતાની પત્ની વિવિયન સાથે લંડનમાં રસેલનો મહેમાન બન્યો અને થોડાક કલાકો માટે બહારગામ ગયો ત્યારે રસેલે વિવિયન સાથે ધરાઇને સેક્સ માણી. પાછળથી વિવિયન માનસિક રીતે અસ્થિર બનીને જીવી ગઇ. રસેલની આત્મકથા નિખાલસતાના નમૂના જેવી છે. ‘છોટે મહાત્મા’ સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયા હું ૧૯૬૬માં એમને મળ્યો ત્યારે તેઓ ૯૪ વર્ષના ‘યુવાન’ હતા.

તે વખતે મારી ઉંમર ૨૯ વર્ષની હતી, પરંતુ એમની સામે ‘અયુવાન’ ગણાઉં. રેશનલિસ્ટ રમણ પાઠક મૃત્યુશૈયા પર સૂતા છે. એમણે પ્રેમપૂર્વક પોતાની આત્મકથા ‘આત્મઝરમર’ મને મોકલી આપી. એમાં પ્રથમ પાને રમણભાઇએ પોતાના લાલ હસ્તાક્ષરમાં મારે માટે પ્રશંસાના જે શબ્દો લખ્યા તેમાં ઉદારતા જ ઉદારતા અમે બંને ભાગ્યે કોઇ વાતે સંમત થયા હોઇશું. વિચારભેદને અંગત શત્રુતામાં ફેરવી નાખનારા કેટલાક બૌધિક બબૂચકોને શું કહેવું? રમણભાઇએ આવી નબળી અવસ્થામાં એમને જાણે કહ્યું: ‘મતભેદ બરકરાર, મનભેદ દરકિનાર.’ મારે માટે આટલાં સુંદર વિશેષણો હજી સુધી કોઇએ પ્રયોજ્યાં નથી. મારી સાથે લગભગ બધી જ વાતે અસંમત હોય તે માણસનું ખુલ્લાપણું જીવનભર રોમેન્ટિક રહ્યું એમણે મને હરાવી દીધો. મિત્ર વલ્લભભાઇ ઇટાલિયાએ રમણભાઇના એ હસ્તાક્ષર ઇન્ટરનેટમાં કેદ કરી લીધા છે. હા, ‘છોટે મહાત્મા’ રમણભાઇ જીવનભર સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયા વંદન હજો.’

પાઘડીનો વળ છેડે
ગાંધીજી મનુષ્ય છે.
મનુષ્યમાં જે જે વિકાર આવી શકે
તેને તેઓ આધીન હતા.
ગાંધીજી જો અવતારી પુરુષ હોત,
તો હૃદયને સાક્ષી રાખીને કહું છું કે
હું એમને ન પૂજત.
– કાકાસાહેબ કાલેલકર

આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના ત્રણ મહાનુભાવો કાર્લ માર્ક્સ, ટોલ્સ્ટોય અને બર્ટ્રાંડ રસેલ જબરા લફરાબાજ હતા…

ગુણવંત શાહ