વાલ્મીકિ રામાયણના રામ નિતાંત મનુષ્ય છે. રામચરિતમાનસના રામ વિષ્ણુના અવતાર છે અને અધ્યાત્મ રામાયણના રામ સાક્ષાત્ વિષ્ણુ છે. વાલ્મીકિ રામાયણમાં રામ પોતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં પોતાને મનુષ્ય તરીકે ઓળખાવે છે. લંકાવિજય પછી સીતાની અગ્નિપરીક્ષા થઇ ત્યારે દેવતાઓ રામને કહે છે: ‘આપ તો સાક્ષાત્ પરબ્રહ્ન છો.’ રામ જવાબમાં દેવોને કહે છે: ‘હું તો મારી જાતને મનુષ્ય અને દશરથનો દીકરો માનું છું.’ રામના મનુષ્યત્વનો આનાથી વધારે તગડો પુરાવો બીજો કયો હોઇ શકે?

રામના મનુષ્યત્વની શોભા એમના મર્યાદાપાલનમાં રહેલી જણાય છે. આપણી આ દુનિયા મર્યાદા પર ટકી રહેલી છે. સૂર્ય, પૃથ્વી, ચંદ્ર, મહાસાગર અને આકાશને સમાવી લેતું આ બ્રહ્ન મર્યાદાને કારણે ટકેલું છે. રામ ‘મર્યાદાપુરુષોત્તમ’ ગણાયા તેના મૂળમાં એમનો સહજ વિવેક હતો.

મહામાનવ રામનો ચહેરો કેવો હતો? રોજ સવારે મારા સેલફોનમાં ફીડ કરેલા સુભાષિતના શબ્દોમાં જવાબ સાંભળવા મળે છે:
પ્રાત: સ્મરામિ રઘુનાથ મુખારવિંદમ્|
મંદસ્મિતમ્ મધુરભાષી વિશાલભાલમ્ ॥
આ જ સુભાષિતમાં રામના વ્યક્તિત્વ માટે ‘નયનાભિરામ’ શબ્દ પ્રયોજાયો છે. અન્ય કોઇ મહામાનવ માટે ‘નયનાભિરામ’ શબ્દપ્રયોગ થયો નથી. ‘અભિરામ’ એટલે મનોહર, પ્રિય, અનુકૂળ, સુંદર અને આકર્ષક. આવો ભવ્ય ચહેરો ધરાવનાર રામનું મનુષ્યત્વ પણ એટલું જ દિવ્ય હતું. જ્યાં મનુષ્યત્વનો જયજયકાર હોય ત્યાં જ ધર્મ હોવાનો. જ્યારે જ્યારે મનુષ્યત્વ ક્ષીણ થાય ત્યારે ત્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થવાની જ!

થોડીક વિચિત્ર લાગે એવી વાત કરું? રામ વિશે વાત કરતી વખતે મને વિશ્વવિખ્યાત અભિનેત્રી ઓડ્રે હેપ્બર્નનું સ્મરણ થઇ રહ્યું છે. કદાચ આવા અનુબંધમાં થોડોક અવિવેક જણાશે, પરંતુ મારી વાત કહી દઉં પછી એવું નહીં લાગે. ઓડ્રે હેપ્બર્ન જેમાં નાયિકા હતી તેવી બે ફિલ્મો જોવાનું બનેલું. એક હતી Wait Until Dark અને બીજી હતી My Fair Lady. એ અભિનેત્રીને કોઇકે પૂછ્યું: ‘હોઠની સુંદરતા કોને કહેવી?’ અભિનેત્રીનો જવાબ કોઇ પણ ફિલસૂફને હૈયે કોતરાઇ જાય એવો હતો: ‘જે હોઠ પરથી કરુણાવાન શબ્દો વહેતા થાય, તે હોઠ સુંદર ગણાય.’ રામના મનુષ્યત્વની શોભા એમના મર્યાદાપાલનમાં રહેલી જણાય છે. આપણી આ દુનિયા મર્યાદા પર ટકી રહેલી છે. સૂર્ય, પૃથ્વી, ચંદ્ર, મહાસાગર અને આકાશને સમાવી લેતું આ બ્રહ્ન મર્યાદાને કારણે ટકેલું છે. રામ ‘મર્યાદાપુરુષોત્તમ’ ગણાયા તેના મૂળમાં એમનો સહજ વિવેક હતો.

મિથિલા નગરીમાં આવેલી પુષ્પવાટિકામાં રામ અને લક્ષ્મણ ઋષિ વિશ્વામિત્ર માટે પુષ્પો લેવા માટે જાય છે. વસંતનું આગમન થઇ ચૂક્યું છે. ‘રામચરિતમાનસ’માં તુલસીદાસજી લખે છે: પુષ્પો ચૂંટતાં પહેલાં રામ ચારે દિશામાં નજર નાખે છે અને પછી માલિની (માળીપત્ની)ને પૂછીને પુષ્પો ચૂંટવાનું શરૂ કરે છે. (ચહું દિસી ચિતઇ પૂંછી માલીગન). વર્ણભેદના એ યુગમાં રાજકુમાર રામ પુષ્પ ચૂંટતાં પહેલાં માળીપત્નીની પરવાનગી માગે એ ઘટનામાં રહેલા સૂક્ષ્મ વિવેક રામના મનુષ્યત્વને પ્રગટ કરનારો છે. 

વર્ણભેદના એ યુગમાં જે માળી હોય તે હિંમત એકઠી કરે, તો બહુ બહુ તો રામને નમસ્કાર કરી શકે અને તેય દૂરથી! બરાબર એ જ સમયે પુષ્પવાટિકામાં પોતાની સખીઓ સાથે સીતાનું આગમન થાય છે. સીતા ગૌરીપૂજન માટે મંદિરે જાય છે અને એની એક સખી જરાક જુદી પડે ત્યાં રામને જુએ છે. હરખભેર એ સીતાને જઇને કહે છે: ‘સીતા સીતા! મેં રામને જોયા!’ સીતા કુતૂહલપૂર્વક પૂછે છે: ‘મને કહે તો ખરી કે રામ કેવા દેખાય છે?’ 

સખી કહે છે: ‘અરે સીતા! તને શું કહું? મારી જીભ પાસે આંખ નથી અને વળી મારી આંખ પાસે જીભ નથી. (ગિરા અનયન નયન બિનુ બાની).’ રામની નજર જ્યારે સીતા પર પડી ત્યારે એમની સુંદર આંખ અનિમેષપણે સીતાને જોતી જ રહી ગઇ (ભએ બિલોચન ચારુ અચંચલ). આવું સહજ વિજાતીય આકર્ષણ મનુષ્યત્વની સૌથી તગડી સાબિતી ગણાય. રામની મર્યાદાયુકત મુગ્ધતા અને સીતાની મુગ્ધતાયુકત મર્યાદાનું એ પ્રથમ મિલન હતું. વસંત છે, શૃંગાર છે, પરંતુ ક્યાંય સ્વચ્છંદતા નથી.

વાલ્મીકિ રામાયણના રામ નિતાંત મનુષ્ય છે. રામચરિતમાનસના રામ વિષ્ણુના અવતાર છે અને અધ્યાત્મ રામાયણના રામ સાક્ષાત્ વિષ્ણુ છે. વાલ્મીકિ રામાયણમાં રામ પોતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં પોતાને મનુષ્ય તરીકે ઓળખાવે છે. લંકાવિજય પછી સીતાની અગ્નિપરીક્ષા થઇ ત્યારે દેવતાઓ રામને કહે છે: ‘આપ તો સાક્ષાત્ પરબ્રહ્ન છો.’ રામ જવાબમાં દેવોને કહે છે: ‘હું તો મારી જાતને મનુષ્ય અને દશરથનો દીકરો માનું છું.’ રામના મનુષ્યત્વનો આનાથી વધારે તગડો પુરાવો બીજો કયો હોઇ શકે? આપણી પરંપરામાં દેવોને મોક્ષનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો નથી. 

દેવોને જો મોક્ષ જોઇતો હોય તો એમણે મનુષ્ય તરીકે પૃથ્વી પર જન્મ લેવો જ પડે. આમ કેવળ મનુષ્યને જ મોક્ષ પામવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે. મનુષ્યત્વનો આવો ઊધ્ર્વમૂલ મહિમા આપણી પરંપરામાં થયો છે. રવીન્દ્રનાથે ક્યાંક ‘જીવનદેવતા’ શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. આપણા જેવા અસંખ્ય સામાન્ય મનુષ્યો માટે ખરો માર્ગ એક જ છે અને તે છે: જીવનદેવતાની ઉપાસના. વર્ષો પહેલાં નિત્શે કહી ગયો: ભગવાન મૃત્યુ પામ્યો છે. 

નિત્શેના ગયા પછી ભગવાનને સ્થાને મનુષ્ય ગોઠવાયો અને મનુષ્યતાનો જયજયકાર થયો. આજે દુનિયાની પ્રજા એક જ સૂત્રમાં વિશ્વાસ રાખનારી જણાય છે: ‘પૈસો જ પરમેશ્વર છે.’ આજના યુગની આકાંક્ષા આપણું, જેવું છે તેવું મનુષ્યત્વ જાળવીને જીવનદેવતાની ઉપાસના કરવાની છે. મનુષ્યનું જીવન અતિ મૂલ્યવાન છે. એનાથી અધિક મૂલ્યવાન બીજું કશું નથી. 

થોડુંક ફંટાઇને આજના પ્રસંગ વિશે બે વાત કરવી છે. આપણું આ રા. વિ. પાઠક સભાગૃહ આજે લગભગ નવોઢાનું રૂપ ધારણ કરીને સૌનું ધ્યાન ખંચી રહ્યું છે. જૂના સભાગૃહમાં તા. ૩જી જુલાઇ, ૨૦૧૦ની સાંજે ‘વાલ્મીકિ રામાયણ’ પર પ્રવચન કરવાનું બનેલું. સભાગૃહની માઇક સિસ્ટમ ગરીબ હતી. સભાગૃહની ખુરસીઓ જર્જરિત હતી. 

સભાગૃહના પંખા અતિ ઊંચે હતા તેથી શ્રોતાઓની અકળામણ, વકતા જોઇ શકે તેટલી સ્પષ્ટ હતી. ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં એ પ્રવચન પ્રગટ થયું. (તા. ૧૮ જુલાઇ-૨૦૧૦). એ લેખને આરંભે (બોક્સમાં) સભાગૃહની ગરીબી અંગે સહેજ તીખી નોંધ પ્રગટ થઇ ત્યારે એ લેખ વાંચીને આદરણીય શ્રી મોરારિબાપુએ સીતારામ ટ્રસ્ટ તરફથી રૂપિયા પાંચ લાખ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદને સીધા મોકલી આપ્યા હતા. 

શુભ શરૂઆત થઇ પછી પરિષદના મહામંત્રી રાજેન્દ્ર પટેલની ચીવટ કામે લાગી અને મિત્ર હર્ષ બ્રહ્નભટ્ટે પરસેવો પાડ્યો તેથી આપણે અત્યારે બેઠાં છીએ એ નવસર્જિત સભાગૃહ તૈયાર થયું. નવલરામે શિક્ષક માટે કહેલું: ‘ઢીલાં ઢીલાં ધોતિયાં ને વીલાં વીલાં મોં, રખે ને ભાઇ તમે મહેતાજી હો.’ આવો શિક્ષક હવે નહીં ચાલે. લઘરવઘર કવિ હવે નહીં ચાલે. ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનો અગવડયુકત હોલ હવે નહીં ચાલે. પરિષદ યોજાય ત્યારે એક જ બેઠકમાં પાંચથી છ વકતાઓને ઠઠાડી દઇને છેલ્લા બે વકતાઓને થતો કાયમી અન્યાય હવે નહીં ચાલે. 

છેલ્લા વકતાને પણ રશ્કિનના વિખ્યાત પુસ્તક ‘અનટુ ધિસ લાસ્ટ’ની વિચારધારા પ્રમાણે ન્યાય મળવો જોઇએ. લોકો મંદિર માટે કે હોસ્પિટલ માટે દાન આપે. શું સાહિત્યના ક્ષેત્રે રૂપિયા ૬૮ લાખનું દાન મળી શકે? જે મિત્રોએ આવું માતબર દાન આપ્યું તેમને ધન્યવાદ. અહીં અટકાવી દઉં છું. બસ, એટલું જ કહેવું છે કે નવું સભાગૃહ નવો સાહિત્યકાર પણ માગે છે. આપણું જે ઉત્તરદાયિત્વ ગણાય.

રામ ચૌદ વર્ષના વનવાસ પછી અયોધ્યા આવ્યા ત્યારે ભરતમિલાપ થયો. માતાઓના, ગુરુજનોના, નગરજનોના અને સ્વજનોના આનંદની કોઇ સીમા ન રહી. સૌની આંખોમાં હરખનાં આંસુ ઊભરાયાં. (હરખનાં આંસુ માટે મહાકવિ કાલિદાસે ‘રઘુવંશ’માં શબ્દ પ્રયોજ્યો છે: ‘આનંદોત્થં નયનસલિલં.’ ભરત જ્યારે રામનાં ચરણોમાં ચૌદ ચૌદ વર્ષ સુધી રાજગાદી પર વિરાજમાન એવી રામ-પાદુકા પહેરાવે છે ત્યારે એની આંખમાંથી ટપકી પડેલાં અશ્રુજળનો અભિષેક થતો રહે છે. કવિ મૈથિલશરણ ગુપ્તાની પંક્તિઓ ‘સાકેત’માં પ્રગટ થઇ છે. રામ ભરતને કહે છે:

મૈં બન જા કે ર્હંસા,
કિન્તુ ઘર આ કે રોયા.
ખોકર રોયે સભી, 
ભરત, મૈં પાકર રોયા!

કશુંક ગુમાવે ત્યારે હસે અને કશુંક મળે ત્યારે ભાવવિભાર થઇને રડે તે જ તો રામનું મનુષ્યત્વ છે! (ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના નવસર્જિત રા. વિ. સભાગૃહનું લોકાર્પણ થયું તે પ્રસંગે આપેલા પ્રવચનનું હોમવર્ક. તા. ૭ જાન્યુઆરી-૨૦૧૨).

પાઘડીનો વળ છેડે
સભાગૃહની શોભા અપરંપાર હતી. આખું સભાગૃહ સુજ્ઞ શ્રોતાજનોથી ભરેલું હતું. શાસ્ત્રોપસ્કૃત સારસ્વત શ્રી ભોળાભાઇનું અને સાહિત્ય મર્મજ્ઞ શ્રી રઘુવીર ચૌધરીનું પ્રવચન વિચારપ્રેરક રહ્યું. આદરણીય શ્રી મોરારબિાપુ મન મૂકીને વરસ્યા. એમનાં ઘણાં પ્રવચનો સાંભળવાનો લહાવો લીધો છે, તેમાં આ પ્રવચન શ્રેષ્ઠ હતું. સમગ્ર કાર્યક્રમ યાદગાર બની રહ્યો. વાહ વાહ રામજી!

માણસની બધી ચાલાકી બીજાને છેતરવામાં વપરાઇ જાય પછી જે ચાપુચપટી ચાલાકી બચે તે લઇને એ મંદિરે પહોંચી જાય છે. મંદિરની દાનપેટીમાં ચાલાક માણસ થોડાક સિક્કા પધરાવે છે. મંદિરનાં પગથિયાં ઊતરતી વખતે એને થાય છે કે ભગવાન હવે ઝાઝી માથાકૂટ નહીં કરે. ખરેખર એમ જ બને છે. દાનપેટીમાં પૂજારીને રસ હોય છે, ભગવાનને નહીં. ભગવાનને દાનપેટીમાં નહીં, હૃદયપેટીમાં રસ હોય છે.

એક એવા યુગમાં આપણે પ્રવેશી રહ્યા છીએ જેમાં માણસે પોતાના એકના એક એવા લાડકા હૃદયની માવજત કરવી પડશે. સહૃદયતા વિનાની સમૃદ્ધિ રાવણત્વની જનેતા છે. ભીના હૃદયના માલિક હોવું એ જ સમૃદ્ધિનું ગૌરીશંકર છે. તાતા, બિરલા કે અંબાણી તો એવા માલિક આગળ ગરીબગુરબાં ગણાય. તમાકુના વિશાળ ખેતર કરતાં નાનકડો તુલસીક્યારો અધિક મૂલ્યવાન છે. રાવણ પાસે સોનાની લંકા હતી તોય એ ગરીબ હતો. શબરી પાસે કેવળ બોર હતાં તોય એ સમૃદ્ધ હતી. પ્રત્યેક માણસ ઉમળકાથી છલકાતું હોય એવું બીજું હૃદય ઝંખે છે. એવું હૃદય હવે હારવાની અણી પર છે.

આજની દુનિયામાં જ્યાં જુઓ ત્યાં ચાલાકીના ચાસ પાડતા રહે છે. બધી દુકાનોમાં ચાલાકી વેચાયા કરે છે. બધી ઓફિસોમાં ચાલાકી દળાતી રહે છે. ટેલિફોન પર ચાલાકીથી લથપથ એવા શબ્દો દ્વારા વહેવારની હેરાફેરી થતી રહે છે. ચાલાકીથી થાકેલો આદમી રાત પડે ત્યારે શરાબને શરણે જતો હોય છે. જ્યાં નશો હોય ત્યાં ચાલાકી ગેરહાજર હોય છે. ચાલાકીની ગેરહાજરી માણસને થોડાક કલાકો માટે રાહત આપતી જણાય છે.

ડેનિયલ ગોલમેન પોતાના પુસ્તક ‘ઇમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સ’માં માણસની ઊર્મિઓનો મહિમા કરે છે. એ ઊર્મિઓનું મંદિર આપણા હૃદયમાં આવેલું છે. ડેનિયલ હૃદયને ‘ઇમોશનલ બ્રેઇન’ તરીકે ઓળખાવે છે. કેટલાક માણસો પાસે તેજસ્વી મિસ્તષ્ક હોય છે, પરંતુ સંવેદનશીલ હૃદય નથી હોતું. આવા માણસો બીજું બધું પામે છે, પરંતુ પ્રેમનો પ્રસાદ નથી પામતા. એમના બંગલા પર ચોકીપહેરો હોય છે. બંગલો ભારે રોનકદાર હોય છે. 

ઝીણી નજરે જોઇએ તો બંગલામાં અટવાતી ગરીબી પણ રોનકદાર હોય છે. જે બંગલામાં સંવેદનવૈભવ ન હોય તે બંગલામાં કવિ જઇ શકે? આવો કોઇ સંવેદનશૂન્ય માણસ જે રોગથી કણસે છે તેને ડેનિયલ ગોલમેન ‘ઇમોશનલ ઇલ્લિટરસી’ (ઊર્મિની અભણતા) તરીકે ઓળખાવે છે. કોને ઘરે મહેમાન ન થવું તેની સમજણ કવિઓ, કલાકારો અને કથાકારો પાસે હોવી જોઇએ. દુર્યોધનના મેવા ન ખપે, વિદુરની ભાજી ખપે!

મનમાં એવો વહેમ પડે છે કે આજનો માણસ સામેવાળાનો ઇરાદો પામી જવામાં સફળ થાય છે, પરંતુ સામેવાળાનું હૃદય પામવાનું ચૂકી જાય છે. ટીવી સિરિયલોમાં સામા માણસના મલિન ઇરાદા અંગેની તર્કબદ્ધ અટકળોની જલેબી તળાતી રહે છે. કલ્પનામાં પણ ન આવે એવો સજજન મિત્ર દગો કરે ત્યારે જે હૃદય ભાંગી પડે તે હૃદય ચાલાક માણસનું નથી હોતું. હૃદય ભાંગી પડે તે એટલું તો સાબિત કરે જ છે કે એ માણસને હૃદય હતું! બિઝનેસની બોલબાલા વધી પડે તે સમાજમાં પૈસા ખાતર થતી દગાબાજી વધી પડે છે. 

માનવસંબંધોમાં મીઠાશ ઘટતી જાય અને ગણતરી વધતી જાય ત્યારે માણસની મદદે તમાકુ, શરાબ અને ચરસ આવે છે. શરાબની બદનામી બહુ થઇ છે, પરંતુ એની કરુણતાની કદર થઇ નથી. શરાબ દુ:ખભંજક અને પીડાશામક છે. લાગણીની ભૂખ ન સંતોષાય ત્યારે બીજી ભૂખ જાગે છે. સ્નેહની તરસ ન સંતોષાય ત્યારે બીજી તરસ ઊગે છે. ચાલાકીના ચક્રવ્યૂહમાં ઉમળકાનું અગ્નિસ્નાન થતું રહે છે. વ્યસનના મૂળમાં ઉમળકાનું અગ્નિસ્નાન રહેલું છે. ઇશ્વર જેવું કોઇ આશ્વાસન નથી. બીજે નંબરે નશો! માણસની બધી ચાલાકી બીજાને છેતરવામાં વપરાઇ જાય પછી જે ચાપુચપટી ચાલાકી બચે તે લઇને એ મંદિરે પહોંચી જાય છે. 

મંદિરની દાનપેટીમાં ચાલાક માણસ થોડાક સિક્કા પધરાવે છે. મંદિરનાં પગથિયાં ઊતરતી વખતે એને થાય છે કે ભગવાન હવે ઝાઝી માથાકૂટ નહીં કરે. ખરેખર એમ જ બને છે. દાનપેટીમાં પૂજારીને રસ હોય છે, ભગવાનને નહીં. ભગવાનને દાનપેટીમાં નહીં, હૃદયપેટીમાં રસ હોય છે. ચાલાક માણસ એટલે એવો માણસ, જેનું હૃદય ખાલીખમ હોય છે. 

હૃદય દગો વેઠી શકે, દગો કરી ન શકે. દગો દેવાનું કામ તો હૃદય મિસ્તષ્ક પર છોડી દે છે. કોમ્પ્યzુટર મિસ્તષ્કને ઝીલવાનું કામ કરે ખરું, પરંતુ હૃદયને સમજવાનું કામ કદી નહીં કરી શકે. મિસ્તષ્કનો વિકાસ બહુ થયો, પરંતુ હૃદયની કેળવણી ન થઇ. આજની દુનિયાની ઘણીખરી સમસ્યાઓના મૂળમાં અવિકસિત હૃદયની અતૃપ્ત ઝંખનાનો હાહાકાર વરતાય છે.ક્યારેક ઘરના ઝાંપે પાટિયા પર સંદેશો લખવાનું મન થાય છે:

ખાલી હાથે આવજો,
પરંતુ
ખાલી હૃદયે ન આવશો.
તમારો અને મારો
સમય મૂલ્યવાન છે.

તમે ચાલાકીથી છલકાતું ઉમળકાવિહીન પ્રવચન સાંભળ્યું છે? પ્રવચન કરનારો યંત્રમાનવ (રોબો) છે કે જીવતો જાગતો મનુષ્ય?ઘણીવાર મનમાં એક વિચિત્ર પ્રશ્ન થયો છે: બહુમતી કોની? છેતરનારા લોકોની કે છેતરાઇ જનારા લોકોની? દગો દેનારા લોકોની સંખ્યા અને દગો પામનારા લોકોની સંખ્યા પ્રમાણમાં ઘણી ઓછી છે તેથી જ સમાજ જીવે છે. સમાજમાં કદી પણ ચોરી કરનારા, ખૂન કરનારા, લૂંટ ચલાવનારા અને આતંક મચાવનારા લોકોની સંખ્યા મોટી નથી હોતી. ગમે તેટલી નિરાશાજનક પરિસ્થિતિમાં પણ આ બાબત ભૂલવા જેવી નથી. 

થોમસ પેઇન પોતાના પુસ્તક, ‘ધ એજ ઓફ રીઝન’ માં વિધાન કરે છે: ‘મારું મન એ જ મારું ચર્ચ છે.’ જો આ વિધાન સાચું હોય તો પછી ચર્ચમાં જવાની જરૂર ખરી? માણસ મંદિરે કે મિસ્જદે જાય છે અને ત્યાંથી બહાર આવીને પોતાના રોજિંદા કામે લાગી જાય છે. એમાં કશું ખોટું પણ નથી. એના મનની વૃત્તિમાં કોઇ જ ફેર ન પડે ત્યારે થાય છે કે પૂજા કે નમાજ કેવળ વિધિ કે બાહ્યાચાર છે. રોજ આવો વ્યાયામ કરવાથી મનમાં મંદિર નથી રચાતું. દાણચોરની દાણચોરી ચાલુ રહે છે. ઓફિસરનો ભ્રષ્ટાચાર ચાલુ રહે છે. બિલ્ડરની છેતરપિંડી ચાલુ રહે છે. ઇશ્વર લાચાર છે.

ટેક્નોલોજી નવા ધર્મનો લેબાસ ધારણ કરીને આપણી સમક્ષ આવી પહોંચી છે. ગણપતિને સ્થાને કોમ્પ્યુટર ગોઠવાઇ જાય છે. ટેલિકોમ્યુનિકેશનને કારણે ભૌતિક અંતરનું મૃત્યુ (ડેથ ઓફ ડસ્ટિન્સ) શક્ય બન્યું છે. ઇશ્વર સગવડ બનીને પોતાની કૃપા વરસાવી રહ્યો છે. પેઇનકિલરની ગોળી મનુષ્ય માટે પીડાહારિણી માતા બની રહે છે. દુનિયા નાની થતી જાય છે, પરંતુ હૃદયની વિશાળતા વધતી નથી. માણસની લાગણીના પરિઘમાં ક્યારેક માતા-પિતા પણ હોતાં નથી! જે પરિવારમાં ચાલાકીને કારણે અંદરનો ઉમળકો ભાગી છુટ્યો હોય, એવા ઘરમાં મહેમાન બનવાનો અભિશાપ આકરો લાગે છે. વૃક્ષો વિનાના બોડા ડુંગર જેવા શુષ્ક માણસને દૂરથી જ નમસ્કાર કરવા રહ્યા. આપણું હૃદય છોભીલું પડીને નંદવાઇ જાય એવી દુર્ઘટના ટાળવા જેવી છે. રામના સ્વાગત માટે શબરીનું હૃદય જોઇએ.‘

પાઘડીનો વળ છેડે
મારું હૃદય મંદિર છે.
મારું હૃદય મિસ્જદ છે.
મારું હૃદય ચર્ચ છે.
ભગવાન એટલે જ પ્રેમ.
મારું હૃદય
પ્રેમનું આસન છે.
- મૃહ્યુદ્દિન ઇબ્ન અરબી

On 7-1-2012

Time : 5 pm

Place : Gujarati sahitya Parishad , R.V Pathak sabhagruha, Ahmedabad

બાપુની રામકથા સાંભળ્યા વગર મરવવું એ ભયંકર ખોટનો ધંધો છે : ડૉ. ગુણવંત શાહ

‘ રામ કથા નરવી અને નિવડેલી કથા છે.રામ કથા ધાર્મિક નથી, રામ કથા એક શિબિર છે, સેતુ બંધની કથા છે. આપણે રામના ઉપાસક થવાનું છે, સત્યના ઉપાસક થવાનું છે.’ સર સયાજીરાવ નગર ગૃહ ખાતે રવિવારે સાંજે પ્રવચન દરમિયાન પૂ, મોરારિબાપુના મુખેથી નિકળેલાં શબ્દેશબ્દમાં રામકથાના મહાત્મયગાનને રામભકત હનુમાનજી, લક્ષ્મણજી અને મહાપુરુષ મહાત્મા ગાંધીની ભક્તિ-સસ્કારની વાતો વણીને પ્રસ્તુત કરતાં સંસ્કારીનગરીના શ્રોતાજનોને સંસ્કારસિદ્ધિનો અનુભવ કરાવ્યો હતો.

સર સયાજીરાવ નગર ગૃહ ખાતે શ્રી સરદાર ભવન ટ્રસ્ટના ઉપક્રમે ચર્ચાચોરા કાર્યક્રમ અંર્તગત પૂ. મોરારિબાપુના વિચારો પર આધારિત અને દિવ્ય ભાસ્કરના કટાર લેખક જગદીશ ત્રિવેદી દ્વારા લિખિત ગ્રંથ માનસ દર્શનનો લોકાર્પણ કાર્યક્રમ જાણીતા ચિંતક અને સાહિત્યકાર ડૉ. ગુણવંત શાહના વિશેષ ઉપસ્થિતિમાં યોજાયો હતો.

અનીતિથી રળેલાં રૂપિયા વિશે પૂ. મોરારિબાપુએ જણાવ્યું કે, ‘રામ વગરનો રૂપિયો સુખમાં વધારો કરનાર નથી કારણ કે આવો રૂપિયો સુખમાં કન્વર્ટ થતો નથી. વેદાંત કહે છે કે, આરોપ, ભ્રાંતિ, મૂઢતા અને મિથ્યાભિમાનથી મુક્તિ કે તેનો નાશ કોઈ પણ ભૌતિક ઉપકરણો, પ્રયાસોથી થઈ શકતો નથી. એકમાત્ર વિચાર શાંત, સ્થિર ચિત્તમાંથી સ્ફૂરેલો વિચાર જ તેનો નાશ કરી શકે છે. વાત વાતમાં મરવાની વાત કરવી એ ઉદાસિનતા છે. આ પ્રસંગે તેમણે કહ્યું હતું કે જગદીશ ત્રિવેદીએ રામ કથાને ધ્યાનથી સાંભળીને, ટપકાવીને વિવેકપૂર્ણ સંકલન કર્યું છે.

કાર્યક્રમના અતિથિ વિશેષ ડૉ. ગુણવંત શાહે જણાવ્યું કે, ‘ મોરારિબાપુએ રામાયણને ઘેર ઘેર વાંચતું કર્યું એ એક ગજબ ઘટના, ગુજરાત માટે નહીં, ભારત માટે નહીં પણ દુનિયા માટે છે. રામાયણ વાંચ્યા વિના મરવું ખોટનો ધંધો છે પણ બાપુની રામ કથા સાંભળ્યા વિના મરવું ભયંકર ખોટનો ધંધો છે. કેવળ ભૌતિક સંપતિ રાવણત્વનો જ પ્રકાર છે. હનુમાનજી પાસે રામત્વ હતું, ભક્તિની સમૃદ્ધિ હતી. એક પ્રસંગને ટાંકીને કહ્યું હતું કે, વનવાસથી પાછા ફરેલાં શ્રી રામને જ્યારે ભરત પગે લાગે છે ત્યારે તેમની પાદુકા અશ્રુપૂર્ણ બને છે ત્યારે રામ ભરતને કહે છે કે ‘ ભરત, હું વનમાં ગયો ત્યારે હસતો ગયો. ઘરે આવીને રડ્યો છું.’ રામાયણમાં પાત્રો ત્યાગની હરીફાઈ કરે છે.

આ પ્રસંગે ‘માનસ દર્શનના લેખક જગદીશ ત્રિવેદીએ હળવી વિનોદસભર શૈલીમાં જણાવ્યું કે, દિવ્ય ભાસ્કરના મેગેઝિન એડિટર મનીષ મહેતાના માનસના વિચારને અમલમાં મૂકાતા રવપિૂતિgમાં સદી થવાની તૈયારી છે ત્યારે સચિનની સદી પહેલી થાય તેવી આશા રાખીએ !’ આ પ્રસંગે મનીષ મહેતા અને જગદીશ ત્રિવેદીનું પૂ.મોરારિબાપૂના હસ્તે અભિવાદન કરાયું હતું.

આ સાથે રવિવારે વડોદરા શહેરના દિશેન મીલ ગરનાળાથી ટ્રાન્સપેક સર્કલ (ચકલી સર્કલ)ના માર્ગને લલિચંદ્ર મગનભાઈ પટેલ માર્ગ તરીકેની નામાંકરણ વિધિ પૂ. મોરારીબાપૂના હસ્તે મેયર ડૉ. જયોતબહિેન પંડ્યાની ઉપસ્થિતિમાં યોજવામાં આવી હતી.

હું થિયેટરમાં જાઉ તો બધા મને પગે લાગવા માંડે : પૂ. બાપૂ

પૂ. મોરારિ બાપુએ જણાવ્યું હતુંકે, મને પણ થિયેટરમાં જઈને ફિલ્મ જોવાની ઇચ્છા થાય છે. છેલ્લું પાકિઝા જોયું હતું. હવે જાઉ તો બધા પગે લાગવા મંડી જાય.તેમણે એક ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે કોઈ યુવાને આવીને કહ્યું કે ૨૦૧૨માં પ્રલય થવાનો છે એવી ફિલમ આવી છે. પણ મેં તો મારી રામ કથાની ૨૦૧૫ની સાલ સુધીની તારીખો આપી દીધી છે. કાર્યક્રમમાં જાણીતા સાહિત્યકાર અને ચિંતક ડૉ. ગુણવંતશાહે જણાવ્યું હતુંકે, કાશમીરના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ફારૂક અબ્દુલ્લાના મુખેથી રામભજન સાંભળવાનો લહાવો છે. તે જ્યારે રામભજન ગાય છે ત્યારે આંખ મીચીને ડોકૂ ધૂણાવતા લોકો મેં નજરે જોયા છે. ચર્ચા ચૌરામાં આઠેક મહિના બાદ તેમને બોલાવવાનું થાય ત્યારે બાપૂને આવવા મારી વિનંતી છે.

મુસ્લિમોના પ્રશ્નો દેશના પ્રશ્નોથી સાવ અલગ હોય એ રીતે એમને વેગળા ને વેગળા રાખીને એમના ખાસ હિતેચ્છુ હોવાની હરીફાઇ રાહુલ, મુલાયમ અને માયાવતી વચ્ચે ચાલી રહી છે. શું મુસ્લિમો દેશના નોર્મલ નાગરિકો નહીં બને?

વર્ષો પહેલાં ઉત્તરપ્રદેશમાં પદયાત્રા દરમિયાન વિનોબાજીએ જાહેર પ્રવચનમાં કહેલું: યહ ઉત્તરપ્રદેશ નહીં પ્રશ્નપ્રદેશ હૈ. વિનોબાજી કેટલા સાચા હતા તેની પ્રતીતિ થાય તે માટે અહીં બે બનેલા પ્રસંગો પ્રસ્તુત છે. આવી પહોંચેલી ચૂંટણીનાં પરિણામ સાથે આ બંને પ્રસંગોને ઝાઝી લેવાદેવા નથી, પરંતુ ઉત્તરપ્રદેશના લોકોના નોખા-અનોખા મિજાજની એક ઝલક વાચકોને જરૂર પ્રાપ્ત થશે. કદાચ એમને અરાજકતા પ્રત્યે થોડોક પક્ષપાત છે.

કઇ સાલ તે યાદ નથી, પરંતુ ૧૯૮૫-૮૭ની વાત છે. એ વખતે બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીના વાઇસ-ચાન્સેલર ડો. ઇકબાલ નારાયણ હતા. યુનિવર્સિટી ગ્રાંટ્સ કમિશને નિમેલી એક સમિતિના સભ્યો એ યુનિવર્સિટીના બધા વિભાગોમાં નવા અધ્યાપકોની વધારાની નિમણુંક માટે આર્થિક સહાયની ભલામણ કરવા માટે ખાસ મુલાકાતે ગયા હતા. ડો. ઇકબાલ નારાયણની ચેમ્બરમાં એ સમિતિના એક સભ્ય તરીકે અમથો વાત કરવા બેઠો હતો ત્યાં ક્રોધે ભરાયેલા વિદ્યાર્થીઓનું એક જૂથ કુલપતિ સમક્ષ રજૂઆત કરવા માટે ધસી આવ્યું.

વિદ્યાર્થીઓના નેતાએ કુલપતિને આક્રમક રુઆબ સાથે સંભળાવ્યું: ‘સાહેબ! હમને આપસે માંગા તો આખિર ક્યા માંગા? ઇતના હી કી હમેં પરીક્ષામેં નકલ કરનેકી છુટ દી જાય? આપ હમારે લિએ ઇતના ભી નહીં કર સકતે?’ આવી ખુલ્લી માગણીથી મને આશ્ચર્ય થયું તેટલું કુલપતિશ્રીને થયું ન હતું.

લગભગ એ જ વર્ષોમાં બીજો પ્રસંગ નજરે જોવા મળેલો. બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીની ફેકલ્ટી ઓફ એજ્યુકેશનના ડીન મિત્ર એસ. એન. સિંગ હતા. તેઓ પ્રાધ્યાપક ઓછા, ને ગુંડા વધારે! ડો. મધુભાઇ બુચ અને હું સ્ટેશને પહોંચ્યા ત્યારે ડો. સિંગ અમને લેવા આવ્યા. એમની ફેકલ્ટીના સ્ટેશનવેગનમાં અમે ગોઠવાયા ત્યારે મેં કહ્યું: ‘ડો. સિંગ! તમારું આ નવું વાહન ઘણું સારું છું.’ ડો. સિંગનો જવાબ હવે સાંભળો: ‘હમારી ફેકલ્ટીમેં એક પુરાના સ્ટેશનવેગન થા, બાર બાર બિગડ જાતા થા.

યુનિવર્સિટી કો લિખા કી નયા વાહન હમેં મિલના ચાહિએ. ઉન્હોંને કુછ નહીં કિઆ. મૈંને એક દિન મેરે લડકોં કો કહા: જલા ડાલો યહ પુરાને ડિબ્બે કો! ઉન લડકોંને જલા ડાલા, ઔર યહ નયા સ્ટેશનવેગન મિલ ગયા, સાહબ!’ ગુજરાત યુનિવર્સિટીઓના કુલપતિશ્રીઓને આશ્વાસન મળે તે માટે આ બે જ પ્રસંગો પૂરતા છે. એક ગીતમાં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી ‘વિદ્યા કી રાજધાની’ ગણાવાઇ છે.

*** *** ***

ઉત્તરપ્રદેશમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી નજીક આવે તેમ તેમ કોમવાદનું કેલ્કયુલસ અને જ્ઞાતિવાદનું ગણિત મોટા પાયે શરૂ થઇ ગયું છે. મુસ્લિમોની વસ્તી પ્રમાણમાં વધારે હોવાને કારણે વોટબેંકનું રાજકારણ ગરમ છે. મુસ્લિમો જાણે એક ન ઓગળી શકે તેવો (insoluble) ગઠ્ઠો હોય એ રીતે છેલ્લા છ દાયકાથી કોંગ્રેસ એમને રીતસર વાપરતી રહી છે.

મુસ્લિમોના પ્રશ્નો દેશના પ્રશ્નોથી સાવ અલગ હોય એ રીતે એમને વેગળા ને વેગળા રાખીને એમના ખાસ હિતેચ્છુ હોવાની હરીફાઇ રાહુલ, મુલાયમ અને માયાવતી વચ્ચે ચાલી રહી છે. શું મુસ્લિમો દેશના નોર્મલ નાગરિકો નહીં બને? એમને પછાતપણાની ખાઇમાં ધકેલી દેવામાં આવે છે. એમ કરવાથી વોટબેંક મજબૂત બનતી હોય તો સેકયુલર ગણાતા પક્ષોને કોઇ વાંધો નથી. આ વાત તમને વાહિયાત લાગી? તો હવે આગળ વાંચો.

રાહુલ ગાંધી આજકાલ એક ખતરનાક ખેલમાં પ્રવૃત્ત છે. ખેલ ખતરનાક છે, કારણ કે એને કારણે ભારતીય મુસ્લિમો એક સદી માટે પછાતપણાની, અભણતાની, ગરીબીની અને બેકારીની ખીણમાં ધકેલાઇ જશે. રાહુલ અને ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડના પ્રમુખ મૌલાના નડવી વચ્ચે વાટાઘાટો થઇ છે, જેમાં મદરેસાના શિક્ષણને રાઇટ ટુ એજ્યુકેશન (RTE)ની બહાર રાખવાના પ્રશ્ને મૌલાનાએ રાખેલા આગ્રહને મંજૂર રાખવાની ખાતરી રાહુલે આપી છે.

ગરીબ અને વંચિત મુસ્લિમોના લગભગ ૯૦ ટકા જેટલાં બાળકો મદરેસામાં શિક્ષણ પામે છે, જેમાં અધ્યતન અભ્યાસક્રમનો અભાવ હોય છે. પરિણામે એમાંથી બહાર પડતા વિદ્યાર્થીઓ નોકરીની અને આવક ઊભી કરવાની અન્ય તકોથી વંચિત રહી જાય છે. મુસ્લિમોની વસ્તી ૧૪ ટકા હોવા છતાં નોકરીઓમાં એમનું પ્રમાણ માત્ર ૨.૫ ટકા જેટલું ઓછું છે, એવું સાચર કમિટીના રિપોર્ટમાં કહેવાયું છે. આવું બને તેમાં વાંક કોનો? મદરેસામાં અપાતા ધાર્મિક શિક્ષણને તેવું ને તેવું રાખવાની મૌલાના નડવીની વાત માન્ય રાખવી એ તો આવનારાં ૧૦૦ વર્ષ માટે ભારતીય મુસ્લિમોને ગરીબ રાખવાનો સચોટ ઉપાય છે.

આમ આજે ભારતીય મુસલમાનો સાથે બે સ્પષ્ટ માર્ગો છે: (૧) મૌલાના વસ્તાનવી માર્ગ (૨) મૌલાના નડવી માર્ગ. ઉત્તરપ્રદેશની ચૂંટણી વખતે મુસ્લિમોને ખુશ રાખવા માટે જો રાહુલ ગાંધી મૌલાના નડવીના આગ્રહને તાબે થાય તો આવનારી મુસ્લિમ પેઢી કોંગ્રેસને કદી માફ નહીં કરે.

અહીં એક લાંબો ઐતિહાસિક ચકરાવો મારવાનો લોભ થાય છે. મહાત્મા ગાંધીની જન્મસાલ ૧૮૬૯માં સર સૈયદ અહમદ ઇંગ્લેન્ડ ગયા અને ત્યાંની અધ્યતન શિક્ષણ વ્યવસ્થાથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા. તા. ૨૪મી મે ૧૮૭૪ને દિવસે એમણે અલીગઢમાં એક હાઇસ્કૂલની સ્થાપના કરી હતી. સન ૧૮૭૭માં એ હાઇસ્કૂલમાંથી કોલેજનું નિર્માણ થયું. સર સૈયદના આવા પ્રયત્નોને ‘અલીગઢ ચળવળ’ તરીકે બિરદાવવામાં આવે છે. સન ૧૮૭૮માં સર સૈયદે કહ્યું હતું: ‘યુરોપિયન વિજ્ઞાન અને સાહિત્યનો ઓછામાં ઓછો લાભ મુસ્લિમોએ લીધો છે.’

સન ૧૮૮૨માં અંગ્રેજો દ્વારા નિમાયેલા શિક્ષણ કમિશન સમક્ષ સર સૈયદે કોલકાતા યુનિવર્સિટીમાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓની નગણ્ય હાજરીની વાત રજૂ કરી તેમાં જણાવ્યું: (૧) કાયદાશાસ્ત્ર જેવા વિષયમાં કુલ ૭૦૫ વિદ્યાર્થીઓમાંથી માત્ર ૮ મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓ હતા. (૨) વળી એન્જિનિયરિંગ અને મેડિકલ શાખાઓમાં એક પણ મુસ્લિમ વિદ્યાર્થી ભણતો ન હતો. (૩) એમ.એ.ના કોર્સમાં ૩૨૬માંથી માત્ર ૫ મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓ હતા. (૪) બી.એ.ના કોર્સમાં ૧૩૪૩માંથી માત્ર ૩૦ મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓ હતા. વાંક કોનો?

હવે જે વાત આવે છે, તેને મુસ્લિમ વાચકો ખૂબ ધ્યાનથી વાંચે એવી વિનંતી છે. સન ૧૮૨૪માં અંગ્રેજ સરકારે કોલકાતામાં એક સંસ્કૃત કોલેજ શરૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. રાજા રામમોહન રોયની આગેવાની હેઠળ હિન્દુઓએ એવી માગણી કરી કે: ‘અમને સંસ્કૃતની કોલેજને બદલે અંગ્રેજી કોલેજ આપો.’ સન ૧૮૩૫માં જ્યારે મુસ્લિમોએ જાણ્યું કે અંગ્રેજ સરકાર બધી નિશાળોમાં અંગ્રેજીનું શિક્ષણ શરૂ કરવા માગે છે ત્યારે કોલકાતાના ૮૦૦૦ મુલ્લાઓની સહી સાથે એક આવેદન પ્રગટ કરીને વિરોધ પ્રગટ કરવામાં આવ્યો હતો. તે વખતે સર સૈયદના શબ્દો હતા: ‘એક અત્યંત દુ:ખદ બાબત છે કે મુસ્લિમો એવું માની બેઠા કે પશ્ચિમી વિજ્ઞાન અને સાહિત્યના અભ્યાસને કારણે પોતાનો મહાન અને તેજસ્વી ધર્મ એટલો નબળો છે કે જે જોખમમાં આવી પડશે.’

આવી ઐતિહાસિક હકીકતો મિત્ર આરફિ મોહંમદ ખાને ‘ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા’ (૨૦-૧૧-૨૦૦૬)માં પ્રગટ કરી હતી. આ હકીકતો વાંચ્યા પછી ભારતનો કયો મુસ્લિમ યુવાન રાહુલ ગાંધી અને મૌલાના નડવી વચ્ચેના અભદ્ર સમાધાનને સ્વીકારશે? રાહુલના પિતા રાજીવ ગાંધીએ આવી જ મોટી ભૂલ શાહબાનો કેસમાં મુલ્લાઓને ખુશ કરવા માટે કરી હતી. રાહુલ ગાંધી મુસ્લિમોના મિત્ર છે કે શત્રુ? વિચારવું પડશે.

માંદગીના દિવસોમાં આરિફ મોહંમદ ખાન ખબર લેવા માટે દિલ્હીથી ખાસ ઘેર આવ્યા હતા. મારાથી વધારે બોલાય તેમ ન હતું. મેં પૂછ્યું: ‘યુપીનું ચૂંટણી ચિત્ર કેવું લાગે છે?’ એમનો જવાબ હતો: ‘માયાવતીજીની બેઠકો ઘટશે, તોય પ્રથમ ક્રમે તેઓ જ રહેશે.’

જો મુલાયમ અને માયાવતી વચ્ચે જ પસંદગી કરવાની હોય તો મારો અભિપ્રાય પણ માયાવતીજી તરફ જ ઢળે. એમણે વર્ગવિગ્રહને સ્થાને વર્ગમેળનું રાજકારણ શરૂ કરીને યુપીને સ્થિર શાસન આપ્યું છે. દેશના ૭.૪ વિકાસદર સામે યુપીનો વિકાસદર ૭.૨૮ છે. મુલાયમના ગુંડારાજ પછી આ માનુની મહિલાએ યુપીને વિકાસના માર્ગે લઇ જવાનો સફળ પ્રયત્ન કર્યો છે. રાહુલ સામે એક મહિલા જબરી ટક્કર લઇ રહી છે. (લખ્યા તા. ૧૫-૧૨-૨૦૧૧, સરદાર પટેલની પુણ્યતિથિ). ‘

પાઘડીનો વળ છેડે

‘પશ્ચિમ બંગાળના સામ્યવાદીઓ હાડોહાડ જ્ઞાતિવાદી છે, એમ કહીએ તો સૌ હસી જ પડે ને? તો સાંભળો: જયોતિ બસુ કાયસ્થ બ્રાહ્નણ હતા અને એમની વિધાનસભામાં ૬૪ કાયસ્થ બ્રાહ્નણો હતા. બીજા બ્રાહ્નણોની સંખ્યા ૫૮ હતી તે તો જુદી! બુદ્ધદેવ ભટ્ટાચાર્ય (બ્રાહ્નણ)ની કેબિનેટમાં ૩૩ પ્રધાનોમાંથી ૧૬ પ્રધાનો બ્રાહ્નણો હતા. લાલુપ્રસાદ અને માયાવતી તો સારાં ગણાય!’

સંકેત બિશ્વાસ
(‘આઉટલૂક’, ૧૩-૬-૨૦૧૧)

નોંધ: ઉપરની હકીકત વાંચીને ડો. આંબેડકરના શબ્દો યાદ આવે છે. તેઓ ભારતના સામ્યવાદીઓને, ‘બ્રાહ્નણ છોકરાઓની ટોળકી’ ગણાવતા. એમની વાતમાં દમ હતો. જ્ઞાતિવાદ ક્યારે જશે?

Lokarpan of’ Manas Darshan’ A book of Adarniya Shri Moraribapu’s Articles

Date: 1-1- 2012, at Sir Sayajirao Nagar gruh, Akota, Vadodara

Time: 5 p.m