ગુણવંત શાહ: અંધે જહાન કે અંધે રાસ્તે, Divya Bhasker, 9-1-2011

એક કોયડાનો ઉકેલ ઝટ જડતો નથી. એવું તે કર્યું કારણ છે, જે મનુષ્યને નિરપવાદ દંભના ચકરાવે ચડાવે છે? બ્રહ્નચર્યનું મહત્વ લોકોને સમજાવનાર મનુષ્ય અંદરથી વધારે લંપટ હોય એવી સંભાવના કેમ વધી જાય છે? ત્યાગનાં બણગાં ફૂંકનાર આદમી અંદરથી વધારે લોભી હોય એનું કારણ શું? વૈરાગ્યનું મહત્વ લોકોને સમજાવનાર સાધુના આશ્રમમાં મોહમાયાનાં તોરણિયાં કેમ લટકે છે?

જગતમાં ક્યારે પણ કોઇ સિંહે કોઇ વાઘને જોયો હશે ખરો? આ બંને બહાદુર પ્રાણીઓ ક્યારેય લડ્યાં નથી. સિંહ વનનો રાજા કહેવાયો, પરંતુ એના રાજમાં કદી પણ વાઘ વસ્યો નથી. એ જ રીતે જે જંગલમાં વાઘ હોય તે જંગલમાં સિંહે ક્યારે પણ પગલાં પાડ્યાં નથી. અફ્રિકાનાં જંગલોમાં સિંહ છે પરંતુ ક્યાંય વાઘનો પત્તો નથી. ગિરનારમાં સિંહ વસે છે, પરંતુ ત્યાં વાઘ ગેરહાજર છે. રણથંભોરમાં વાઘ વસે છે, પરંતુ ત્યાં સિંહ ગેરહાજર છે. માણસે સજેઁલા કોઇ પ્રાણીઘર સિવાય પ્રાણીજગતના આ બે માંધાતાઓ વચ્ચે કાયમ respectable distance (આદરણીય અંતર) જળવાયું છે.

જેની સાથે ન ફાવે તેનાથી દૂર રહેવાની સ્વતંત્રતા તો મૂળભૂત માનનીય અધિકાર છે. એમ થાય તેમાં બંને પક્ષે લાભ જ લાભ છે. માનવી સ્વભાવે લાભપ્રિય પ્રાણી છે. લાભને હડે હડે કરવાથી આપોઆપ સાધુ થવાતું નથી. સાધુઓ સંસારીઓને પત્ર લખે ત્યારે પ્રારંભે આશીર્વાદનો શબ્દ વાંચવા મળે છે: ‘ધર્મલાભ.’ લાભનો ત્યાગ નથી કરવાનો, એની કવોલિટી સુધારવાની છે. લાભને સખણો રાખવાનો છે. અણગમતા આદમીથી છેટા રહેવામાં કોઇ હિંસા નથી.

દુકાન એક પવિત્ર સ્થાનક છે. જે દુકાન પર કદી કોઇની છેતરપિંડી થતી નથી એ દુકાન મંદિરથી ઓછી પવિત્ર નથી. દુકાનદાર માલ વેચે છે. ગ્રાહક માલ ખરીદે છે. બંનેનું મિલન પવિત્ર છે. ગ્રાહકને અનાજની જરૂર છે. એ દુકાને જાય છે. દુકાનદાર એને અનાજ વેચે છે. બંને એકબીજાને જાળવીને વ્યવહાર કરે છે. આવી પરસ્પરતા પર તો સમાજ ટકેલો છે. દુકાનદારનો વ્યવહાર સ્વચ્છ હોય તો એણે પ્રાપ્ત કરેલો નફો પણ પવિત્ર છે. નફો તો અપવિત્ર જ હોય, એવી માન્યતા સાચી નથી.

શુભ લાભની માફક ‘શુભ નફો’ પણ પવિત્ર બાબત છે. વેપારીએ સાધુ નથી બનવાનું. પ્રામાણિક બનવાનું છે. પ્રામાણિક દુકાનદારને આપણે ત્યાં ‘મહાજન’ કહ્યો છે. સમાજવાદને નામે મહાજનને પણ શોષણખોર, નફાખોર કે લુચ્ચો કહેશો નહીં. કેટલાય સમાજવાદી નેતાઓ અઢળક ધન ધરાવતા હોય છે. પ્રામાણિકતા ગુમાવ્યા વિના પણ ધનવાન થઇ શકાય છે. કેટલાય સમાજવાદી નેતાઓ આદર્શની વાતો કરે છે અને પુષ્કળ ધન એકઠું કરે છે. તેઓ મહાજન જેટલા આદરણીય નથી. દુકાન પણ પવિત્ર હોઇ શકે છે. ભાવનગરમાં લોકમિલાપ કાર્યાલય દ્વારા ચાલતી ‘દુકાન’ પવિત્ર ગણાય. ચીનની એક કહેવત છે:

જે માણસ
સ્મિત આપી ન શકે
તેણે દુકાન ખોલવી ન જોઇએ.

એક કોયડાનો ઉકેલ ઝટ જડતો નથી. એવું તે કર્યું કારણ છે, જે મનુષ્યને નિરપવાદ દંભના ચકરાવે ચડાવે છે? બ્રહ્નચર્યનું મહત્વ લોકોને સમજાવનાર મનુષ્ય અંદરથી વધારે લંપટ હોય એવી સંભાવના કેમ વધી જાય છે? ત્યાગનાં બણગાં ફૂંકનાર આદમી અંદરથી વધારે લોભી હોય એનું કારણ શું? અસ્વાદ વ્રતનો મહિમા રોજની પ્રાર્થનામાં ગાનારો આશ્રમવાસી ક્યારેક સ્વાદિષ્ટ ભોજન પર તરાપ કેમ મારે છે? સમાનતાના આદર્શ પર પ્રવચન કરનાર કર્મશીલનો ડ્રાઇવર ભૂલથી ભૂખો રહી જાય એવું કેમ બને છે? વૈરાગ્યનું મહત્વ લોકોને સમજાવનાર સાધુના આશ્રમમાં મોહમાયાનાં તોરણિયાં કેમ લટકે છે? લોહચુંબકનો ઉત્તર ધ્રુવ, દક્ષિણ ધ્રુવ પ્રત્યે ખેંચાય તેવું સંસારમાં કેમ બને છે? જ્યાં જ્યાં આદર્શનો અતિરેક થાય છે, ત્યાં ત્યાં પ્રતિક્રિયા વિકરાળ બનતી જોવા મળે છે. સદ્કર્મમાં પણ અતિરેક ન હોવો જોઇએ. અતિ સર્વત્ર વર્જયેત્.

બ્રહ્નચર્યનાં ફીફાં ખાંડવાને બદલે જે મનુષ્ય તંદુરસ્ત સેક્સનું સેવન કરે તે આત્મવંચના, આત્મપીડન અને પ્રતિક્રિયામાંથી બચી જાય છે અને નોર્મલ મનુષ્યતાનો પ્રસાદ પામે છે. જે સાધુને અનુભવે સમજાઇ જાય કે પોતે હવે લંગોટમૂલક (સ્થૂળ) સંયમ પાળી શકે તેમ નથી, તેવા પ્રામાણિક સાધુને સંસાર માંડીને જીવવાની સુવિધા ન કરી આપે તેવા ધર્મનું તેજ ખતમ થશે. આવી સુવિધા કરી આપવી એ પુણ્યકર્મ છે. સમણાંમાં તથાકથિત બ્રહ્નચર્યના ભાંગીને ભુક્કા થઇ જતા જણાય.

તોય સાધુવેશ જાળવી રાખીને જીવન વેંઢારવું એ મહાપાપ છે. એ પાપ એટલા માટે પણ છે કે લોકો સાધુવેશથી છેતરાય છે. કોઇને છેતરવામાં ધર્મ ક્યાં રહ્યો? બ્રહ્નચર્ય કરતાંય સહજ સંયમ વધારે ઉમદા બાબત છે. વાંઢાના ‘બ્રહ્નચર્ય’નો મહિમા ન હોય. ભૂખડીબારસના અપરિગ્રહનો મહિમા ન હોય. ત્યાગીબાબાના વૈભવશાળી આશ્રમનો મહિમા ન હોય. બે શરાબી મિત્રો એક મહાત્માને મળવા ગયા. એક જણે મહાત્માને કહી દીધું: ‘મહારાજ! હું શરાબ લઉં છું. મારાથી એ છુટે તેમ નથી.’ બીજો માણસ મૂંગો રહ્યો.

એણે મૌનપૂર્વક દંભ કર્યો. જે માણસ નિખાલસ બન્યો તે કાલે સુધરશે, પરંતુ પેલો દંભી તો જીવનભર સડવાનો એ નક્કી!બીજો કોયડો પણ દુનિયાને સદીઓથી પજવતો રહ્યો છે. જે તે ધર્મના અનુયાયીઓ ઘણુંખરું પોતાના આરાધ્ય મહામાનવોના ઉપદેશથી સદંતર વિરુદ્ધ એવું વર્તન કેમ કરે છે? રામના ભક્તો આપેલો વાયદો કેમ તોડે છે? બાળકૃષ્ણને ભજનારા ભક્તો બાળમજૂરી દ્વારા બાળકોનું શોષણ કેમ કરે છે? જૈનો વધારે પરિગ્રહ કેમ કરે છે? ઇસુના ભક્તો યુદ્ધમાં વધારે રસ કેમ લે છે? બૌદ્ધધર્મી લોકો વ્યાપારમાં કરુણા કેમ બતાવતા નથી? મુસ્લિમો ઝનૂનને પનારે પડીને હિંસાયુક્ત વેરભાવ કેમ રાખે છે? પયગંબરની ઉદાર ક્ષમાવૃત્તિ અને કરુણા એમને કેમ પચતી નથી? જ્યોર્જ બનૉર્ડ શો આ પ્રશ્નોનો જવાબ આપે તે સાંભળવા જેવો છે:

મહાન માણસોને એમની મહાનતા બદલ શી રીતે સજા કરવી તેની ગતાગમ ન હોવાને કારણે વિધાતા એમને ચેલાઓ આપીને સજા કરે છે.એક ફિલ્મી ગીતની પંક્તિઓ યાદ આવે છે: ‘અંધે જહાન કે અંધે રાસ્તે, જાયે તો જાયે કહાં.’ શાણો માણસ દુનિયામાં અટવાતી, અમળાતી, વમળાતી ‘વ્યવહારુ લુચ્ચાઇ’ જોઇને આશ્ચર્યમાં પડી જાય છે. એ માણસ ધર્મગુરુઓનો ઉપદેશ સાંભળે છે, પરંતુ એમનું ખાનગી જીવન જોઇને દંગ થઇ જાય છે. ધર્મગુરુઓના ભવાડા જોઇને એ બિચારો સમાજના વિચારકો અને બૌદ્ધિકો તરફ વળે છે.

એ ચતુર લોકો પણ શાણા સજ્જનોને બુદ્ધિપૂર્વક છેતરે છે. આ વાત જેમને ગળે ન ઊતરે તેમણે પોલ જોન્સનનું બેસ્ટસેલર પુસ્તક ‘Intellectuals’ વાંચવું જ રહ્યું. એમાં લેખકે રૂસો, શેલી, કાર્લ માકર્સ, બર્ટાડ રસેલ, સાત્ર અને ટોલ્સ્ટોય જેવા અનેક બુદ્ધિમાન વિચારકોની ખાનગી (ગંદી) વાતો પ્રગટ કરી છે. પુસ્તકને અંતે લેખક આપણને ચેતવણી આપીને કહે છે: ‘બૌદ્ધિકો ધર્મગુરુઓ કે ભૂવાઓ કરતાં વધારે સારો દાખલો બેસાડનારા નથી. એમની સલાહને શંકાની નજરે જુઓ. એમનાં જાહેર નિવેદનો કે વિધાનો પર અવિશ્વાસ રાખો. વિચારો અને ખ્યાલો કરતાં લોકો જ વધારે અગત્યના છે.’ હવે કહો કે લોકો જાય ક્યાં? જાયે તો જાયે કહાં!

પાઘડીનો વળ છેડે

પ્રેમ અને ચંદ્ર વચ્ચે એક બાબત સરખી છે. જ્યારે પ્રેમ વધતો ન હોય, ત્યારે એ જરૂર ઘટતો હોય છે. ચંદ્રની કળાનું પણ એવું જ!-

 એક પોર્ચુગીઝ કહેવત

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s