ગુણવંત શાહ: માતા-પિતાને હવે કેવી નિશાળ ગમશે?

ગુણવંત શાહ: માતા-પિતાને હવે કેવી નિશાળ ગમશે?

માતા-પિતાની અંદરની ઝંખના નિશાળની પસંદગી કરવામાં ગજબની મુશ્કેલી સર્જે છે. શું બે હાથમાં લાડુ હોય એ શક્ય છે? હા, એ શક્ય પણ છે અને ઇચ્છનીય પણ છે. માતા-પિતાની ઝંખના કંઇક આવી છે: એ નિશાળમાં gifted શિક્ષકો હોય. એમને ઊંચો પગાર આપવા માટે ફી વધારે રાખો તો તેમાં અમને વાંધો નથી.અમારાં સંતાનોને એવું કડકડાટ અંગ્રેજી ભણાવો કે મોટો થાય ત્યારે વાંધો ન આવે, એ નિશાળનું માધ્યમ ગુજરાતી હોય અને અંગ્રેજીનું શિક્ષણ ઉત્તમ હોય.

તંકવાદી ન હોય તેવા સૌ મનુષ્યોના મૂળભૂત માનવ અધિકારોમાં ઊંડી નિષ્ઠા હોવાને કારણે એક ખાસ વાત ગુજરાતની પ્રજાને કહેવી છે. પોતાની માતૃભાષા દ્વારા શિક્ષણ મેળવવું એ પ્રત્યેક બાળકનો મૂળભૂત માનવ અધિકાર છે. જેમ બાળમજૂરી સામાજિક અપરાધ ગણાય છે, તેમ અન્ય ભાષાના માધ્યમ દ્વારા બાળકને શિક્ષણ આપવું એ પણ અપરાધ ગણાવો જોઇએ. દુનિયાની કોઇ પણ ભાષા પવિત્ર છે. અંગ્રેજી એક સમૃદ્ધ ભાષા છે. એના પ્રત્યે દ્વેષ રાખનાર કે પછી એની અવગણના કરનાર માણસ મહામૂર્ખ હોવાનો. સર્વ ભાષા સરસ્વતી.

માનવ-ઈતિહાસમાં સ્થાન પામેલો એક પણ મહાન વિચારક બતાવો. જેનું શિક્ષણ પોતાની માતૃભાષાના માધ્યમમાં ન થયું હોય. સોક્રેટિસ, પ્લેટો, એરિસ્ટોટલ, પાયથાગોરસ અને હિરેકિલટસ માતૃભાષમાં જ ભણ્યા હતા. આઇન્સ્ટાઇન અને બટ્રાઁડ રસેલ માતૃભાષામાં જ ભણ્યા હતા. ટોલ્સ્ટોય અને ચેખોવ માતૃભાષામાં જ ભણ્યા હતા. ગાંધીજી અને વિનોબા ઉપરાંત રજનીશ માતૃભાષામાં જ ભણ્યા હતા. કલાપિ ભણ્યા હતા માતૃભાષામાં, પરંતુ અંગ્રેજી સાહિત્યનું એમનું વાચન કોઇ અંગ્રેજ પ્રોફેસર કરતાં લગીરે ઓછું ન હતું. માતૃભાષાનું ગૌરવ જેમનું સ્થાપિત હિત છે એવા ગુજરાતીના પ્રાધ્યાપકો ક્યારે જાગશે?

શું મૌલિકપણે વિચારવાની કુશળતાને શિક્ષણમાં કોઇ સ્થાન ખરું? ગયે મહિને નાગપુરમાં ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામે કહ્યું કે વિજ્ઞાનનું શિક્ષણ બાળકોને માતૃભાષામાં જ આપવું જોઇએ. તેઓ પોતે પણ દસમા ધોરણ સુધી માતૃભાષા દ્વારા જ ભણ્યા હતા. આપણા જાણીતા વિજ્ઞાની ડૉ. જયંત નારલીકરે પણ ગણિત અને વિજ્ઞાન જેવા વિષયો માતૃભાષામાં જ ભણાવવા જોઇએ એવો આગ્રહ રાખ્યો છે. જો ગોખણપટ્ટી જ શિક્ષણના કેન્દ્રમાં રહેવાની હોય તો પોપટને ‘સુશિક્ષિત’ ગણવો પડશે. બાળકો માહિતીની વખાર બની રહે એ જ આપણો ઉદ્દેશ હોય, તો આપણાં ઘરમાં પુસ્તકોનો આહાર કરતી ઊધઇને પંડિત કહેવી પડે. બાળકની સર્જકતાને ખીલવા ન દે એવી અંગ્રેજી માધ્યમની ભવ્ય દુકાનોને ‘નિશાળ’નો દરજજો પ્રાપ્ત થયો છે. સાવ જ છીછરી બાબતોથી અંજાઇ જતી પ્રજા મહાન બનવાની તકલીફથી આબાદ બચી જાય છે!

ઓમાન જેવા નાના દેશમાં એક કાયદો છે. ત્યાં દવા કે ટૂથપેસ્ટ જેવી બધી જ ચીજના બોક્સ પર અંગ્રેજી ઉપરાંત સ્થાનિક ભાષામાં વિગતો આપવાનું ફરજિયાત છે. આપણે ત્યાં જુદો રિવાજ છે. દુકાનોનાં પાટિયાં અને બોક્સ પર અંગ્રેજીના ચિતરામણ જોવા મળે છે. અંગ્રેજી ન વાંચી શકનારા ૮૦-૯૦ ટકા જેટલા લોકોનું શું? બાલ ઠાકરેની એક પણ વાત સાથે સંમત થવાનું મુશ્કેલ છે, પરંતુ દુકાનોનાં પાટિયાં પર મરાઠી લખાણ હોય એવા આગ્રહ સાથે અસંમત થવાનું મુશ્કેલ છે. બોલો! આવો આગ્રહ રાખવામાં અંગ્રેજીનો વિરોધ કર્યો એમ કહેવાય? અંગ્રેજી ન જાણનાર માટે ‘ક્લોઝ અપ’ ટૂથપેસ્ટ એટલે શું?

આજનાં માતા-પિતા પોતાનાં બાળકો માટે કેવી નિશાળ ઇચ્છે છે? વાલીઓ કદી ગુજરાતી માતૃભાષાનાં વિરોધી નથી હોતાં. તેઓ બંને હાથમાં લાડુ હોય એવી ઇચ્છા રાખે છે. આવતીકાલે સમગ્ર વિશ્વમાં માતૃભાષા ગૌરવ દિનની ઉજવણી થશે. યુરોપ, અમેરિકા, રશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન, ચીન અને આરબ દેશોમાં એ ઉજવણી સાવ જ ફિક્કી જણાશે, કારણ કે ત્યાં તો માતૃભાષા ગૌરવવંતી અને ગુણવંતી છે જ! ગુલામ હતા એવા બધા દેશોમાં જ એ દિનની ઉજવણી ધ્યાનાકર્ષક જણાશે. આજના ભારતીય માતા-પિતા મજબૂર છે અને મજબૂરીના રંગરોગાન પણ ઓછાં ક્યાં છે? માતા-પિતાની અંદરની ઝંખના નિશાળની પસંદગી કરવામાં ગજબની મુશ્કેલી સજેઁ છે. શું બે હાથમાં લાડુ હોય એ શક્ય છે? હા, એ શક્ય પણ છે અને ઇચ્છનીય પણ છે. માતા-પિતાની ઝંખના કંઇક આવી છે:

-એ નિશાળમાં gifted શિક્ષકો હોય. એમને ઊંચો પગાર આપવા માટે ફી વધારે રાખો તો તેમાં અમને વાંધો નથી.-અમારાં સંતાનોને એવું કડકડાટ અંગ્રેજી ભણાવો કે મોટો થાય ત્યારે વાંધો ન આવે.-એ નિશાળનું માધ્યમ ગુજરાતી હોય અને અંગ્રેજીનું શિક્ષણ ઉત્તમ હોય.-એ નિશાળમાં સ્વિમિંગ પૂલ હોય અને ત્યાં યોગની તાલીમ અપાતી હોય.-એ નિશાળનું જિમ્નેશિયમ ઇન્ટરનેશનલ કક્ષાનું હોય અને શિક્ષણમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની સુગંધ હોય. (યાદ રહે કે પ્લેટોની એકેડેમી જિમ્નેશિયમ પર શરૂ થઇ હતી. જજર્મન ભાષામાં સ્કૂલ માટેનો શબ્દ ‘જિમ્નેશિયમ’ છે).

શું આવી અપેક્ષાઓ રાખવાનો માતા-પિતાને અધિકાર નથી? અમદાવાદની વિદ્યાનગર હાઇસ્કૂલના આચાર્યમિત્ર હિંમત કપાસીએ નિશાળમાં શાસ્ત્રીય સંગીત ઉપરાંત બિથોવનની સિમ્ફની સાંભળવા ઉત્સુક હોય એવા કાનની કેળવણી વિદ્યાર્થીઓને આપી હતી. આપણી નિશાળોમાં સંગીત લગભગ ગેરહાજર હોય છે. સુરતમાં સદ્ગત ચંદ્રવદન શાહે સ્થાપયેલ ‘જીવનભારતી’ નિશાળમાં રોજ થતા સંમેલન (એસેમ્બલી)માં એવું સંગીતમય-પ્રાર્થનામય-વિચારમય પર્યાવરણ સજેઁલું કે ખબર ન પડે એમ વિદ્યાર્થીઓને જીવનનું ભાથું મળી જાય. અમદાવાદમાં કવિ સ્નેહરશ્મિ આચાર્ય હતા. હવે એ નિશાળમાં પણ અંગ્રેજી માધ્યમ ઘૂસી ગયું! લોકો નિશાળ જાણે દુકાન (મોલ) કે મલ્ટિપ્લેક્સ જેટલી સ્વચ્છ બની જાય તેવું ઇચ્છે છે! એક જમાનામાં કવિ સ્નેહરશ્મિ અને કુ. ઇન્દુમતી શેઠની નિશાળ સી. એન. વિદ્યાવિહાર (અમદાવાદ)માં પણ ગાંધીસુગંધની માવજત માતૃભાષાના માધ્યમથી થતી. કાલે ઊઠીને કોઇ જીવંત આચાર્ય કે પ્રાઇવેટ મેનેજમેન્ટ ગુજરાતી માધ્યમની એવી નિશાળ શરૂ કરે કે જેમાં ઉત્તમ અંગ્રેજી ભણાવાતું હોય તો! તો એ નિશાળમાં પ્રવેશ માટે પડાપડી થાય. આવી પ્રથમ નિશાળ ક્યારે? એવી નિશાળ જોવા માટે લાંબું જીવવું પડે?

યાદ છે? માતૃભાષા વંદનાયાત્રાને એક વર્ષ પૂરું થયું. એ યાત્રામાં રઘુવીર ચૌધરી અને ઉષા ઉપાધ્યાયે પસંદ કરેલાં ૧૦૦ જેટલાં ઉત્તમ પુસ્તકોનું વેચાણ રૂપિયા વીસ લાખ પર પહોંચેલું. આપણી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ માતૃસ્થાને છે. એમાં શરૂ થયેલા માતૃભાષા સંવર્ધન કેન્દ્ર દ્વારા ભાષાના કૌશલ માટે વર્ગો ચાલે છે. મહામંત્રી રાજેન્દ્ર પટેલ તો ખરા જ, પરંતુ તેમાં સક્રિયપણે સર્વશ્રી રતિલાલ બોરીસાગર, મનસુખ સલ્લા, યોગેન્દ્ર વ્યાસ, પુરુષોત્તમ જી. પટેલ, અરવિંદ ભંડારી સાથે આદરણીય મુરબ્બી રવીન્દ્ર દવે જેવા શિક્ષણવિદ્ પણ ખાસા સક્રિય છે. દૂર રહીને પણ ડૉ. ભદ્રાયુ વછરાજાની અને ડૉ. મોતીભાઇ પટેલ માતૃભાષાના ગૌરવની જાળવણી માટે સક્રિય છે. આ પ્રવૃત્તિ પૈસાના અભાવે ન અટકે તેવી સોલિડ આર્થિક વ્યવસ્થા પણ થઇ ચૂકી છે. દુનિયામાં ક્યાંય ન યોજાયું હોય એવું ‘વાંચે ગુજરાત’ અભિયાન ગુજરાતમાં પુસ્તકક્રાંતિ સર્જી રહ્યું છે. શિક્ષણસચિવ હસમુખ અઢિયા કેવળ સરકારી ઉચ્ચાધિકારી નથી, પરંતુ માતૃભાષાને મોહબ્બત કરનારા નાગરિક પણ છે. યાદ છે? આ કટારમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના રા. વિ. પાઠક સભાગૃહની અવદશા અંગે તીખી ટકોર થયેલી. એ સભાગૃહ અધ્યતન બને તે માટે બીજે જ દિવસે આદરણીય મોરારિબાપુએ પાંચ લાખ પરિષદને મોકલી આપ્યા હતા. આનંદની વાત એ છે કે આવતા જુલાઇ સુધીમાં એ રા. વિ. સભાગૃહના પુન:નિર્માણનું કામ પૂરું થઇ જશે. સભાગૃહ જોઇને આંખ અને કાન ઠરશે.

માતૃભાષા આપણી આંખ છે અને અંગ્રેજી ભાષા આપણી પાંખ છે. બંને જરૂરી છે. ત્વચાને ભોગે વસ્ત્રની માવજત ન હોય. આંખને ભોગે ચશ્માંનું જતન ન હોય. આપણા આદરણીય કવિ ઉમાશંકર જોશીની શતાબ્દીના વર્ષમાં આપણે આટલું પણ ન કરીએ? ઉમાશંકરભાઇ મૂર્ધન્ય અને આપણે ધન્ય!

પાઘડીનો વળ છેડે

હું ટર્કિશ ભાષામાં જ લખું છું.મને એવી પરિસ્થિતિની કલ્પના પણ નથી,જેમાં બીજી કોઇ પણ ભાષામાં લખી શકાય.મારે માટે લખવાની અત્યંતસંવેદનશીલ અને કાવ્યમય બાજુએ જ કે તમે વાચકોનેતમારી પોતાની ભાષામાં પહોંચો!અન્ય ભાષા મને અકુદરતી લાગ્યા કરે છે.અંગ્રેજી ભાષાનું લખાણઅન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓના લેખકો પર છવાઇ જાય તેથી તો કેટલી બધીમાનવીય અનુભૂતિ હાંસિયામાં ધકેલાઇ જાય છે!

– ઓરહાન પામુક

નોંધ : ટર્કીના સાહિત્યકાર અને નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા, એવા આ લેખકની સ્મરણકથાનું નામ છે: ‘Istambul એમની ઐતિહાસિક નવલકથાનું મથાળું છે: ‘My Name is Red.’

3 thoughts on “ગુણવંત શાહ: માતા-પિતાને હવે કેવી નિશાળ ગમશે?

  1. jai shree krishana , tamaro je aa lekh je subject par lakhyo chhe ena par aagad pan tame ghani var boli chukya chho ane hu khud pan e ni mahanata samaju chhu, hu hamana canada chhu ane mari chhokri 2 years ni chhe may be hu ene thodo time india j bhanavis ke pachhi hamesha tyaaj ane mari ichchha chhe ke e gujarati medium maaj study kare pan prob ee chhe ke evi school nathi gujarati medium ma je extra activities biji moti english schools provide kare chhe ane eni really bahu moti jaruriaat chhe jo koi evi school banave jema gujarati medium hoi pan sathe badhi extra activities pan student ne karava madi sake plus ee english ni fluency ma bija english medium students thi pachha na pade , i wish and pray ke koi avo concept jaladi thi amal ma muke

  2. sir, gujarat ma shaheri karan thata city ni schoolo hi fy thay gay jeno labh shaher na loko ne malyo. parantu … parantu aapanan swabhav mujab je saru hoy tetaluj aapane batavava ma aave. kyarey schoolo no evo sarave thato nathi ke aaje ketali schoolo school mate layak building ma chale chhe? hu to parsonally evu manu chhu ke madyam kartay jo koy paheli jaruriyat hoy to te yogya school jya qualified teachers hoy ane gujarati athava english bhanave te sachu bhanave teva hoy.
    sir, quality of schools and teachers are very low quality now a days in many schools. sorry but we r going up and up but we r leaving behind a very dark image which will spoil all our efforts done in future. why gujarati schools are converting in english medium school? who encourages us to follow english? i think we r target .

  3. Europeans believe that Indian leaders are too blinded by new wealth and deceit to comprehend that the day has to come when the have-nots will hit the streets.

    ——————————————————————————–

    A few days ago I was in a panel discussion on mergers and acquisitions in Frankfurt , Germany , organised by Euroforum and The Handelsblatt, one of the most prestigious newspapers in German-speaking Europe .

    The other panelists were senior officials of two of the largest carmakers and two top insurance companies — all German multinationals operating in India .

    The panel discussion was moderated by a professor from the esteemed European Business School . The hall had an audience that exceeded a hundred well-known European CEOs. I was the only Indian.

    After the panel discussion, the floor was open for questions. That was when my “moment of truth” turned into an hour of shame & embarrassment — when the participants fired questions and made remarks on their experiences with the evil of corruption in India .

    The awkwardness and humiliation I went through reminded of The Moment of Truth, the popular Anglo-American game. The more questions I answered truthfully, the more the questions got tougher. Tougher, here means more embarrassing.

    European disquiet

    Questions ranged from “Is your nation in a coma?”, the corruption in administration, even in judiciary, the possible impeachment of a judge, the 2G,telecom scam and to the money in billions, parked illegally in tax havens.

    It is a fact that the problem of corruption in India has assumed enormous and embarrassing proportions in recent years, although it has been with us for decades. The questions and the debate that followed in the panel discussion was indicative of the European disquiet. At the end of the Q&A session, I surmised Europeans perceive India to be at one of those junctures where tripping over the precipice cannot be ruled out.

    Let me substantiate this further with what the European media has to say in recent days.

    In a popular prime-time television discussion in Germany , the panelist, a member of the German Parliament quoting a blog said: “If all the scams of the last five years are added up, they are likely to rival and exceed the British colonial loot of India of about a trillion dollars.”

    Banana Republic

    One German business daily which wrote an editorial on India said: “ India is becoming a Banana Republic instead of being an economic superpower. To get the cut motion designated out, assurances are made to political allays. Special treatment is promised at the expense of the people. So, Ms Mayawati who is Chief Minister of the most densely inhabited state, is calmed when an intelligence agency probe is scrapped. The multi-million dollars fodder scam by another former chief minister wielding enormous power is put in cold storage. Prime Minister Manmohan Singh chairs over this kind of unparalleled loot.”

    An article in a French newspaper titled “Playing the Game, Indian Style” wrote: “Investigations into the shadowy financial deals of the Indian cricket league have revealed a web of transactions across tax havens like Switzerland , the Virgin Islands, Mauritius and Cyprus .” In the same article, the name of one Hassan Ali of Pune is mentioned as operating with his wife a one-billion-dollar illegal Swiss account with “sanction of the Indian regime”.

    A third story narrated in the damaging article is that of the former chief minister of Jharkhand, Madhu Koda, who was reported to have funds in various tax havens that were partly used to buy mines in Liberia. “Unfortunately, the Indian public do not know the status of that enquiry,” the article concluded.

    “In the nastiest business scam in Indian records (Satyam) the government adroitly covered up the political aspects of the swindle — predominantly involving real estate,” wrote an Austrian newspaper. “If the Indian Prime Minister knows nothing about these scandals, he is ignorant of ground realities and does not deserve to be Prime Minister. If he does, is he a collaborator in crime?”

    The Telegraph of the UK reported the 2G scam saying: “Naturally, India ‘s elephantine legal system will ensure culpability, is delayed.”

    Blinded by wealth

    This seems true. In the European mind, caricature of a typical Indian encompasses qualities of falsification, telling lies, being fraudulent, dishonest, corrupt, arrogant, boastful, speaking loudly and bothering others in public places or, while travelling, swindling when the slightest of opportunity arises and spreading rumours about others. The list is truly incessant.

    My(MOHAN’S) father, who is 81 years old, is utterly frustrated, shocked and disgruntled with whatever is happening and said in a recent discussion that our country’s motto should truly be CHANGED TO Asatyameva Jayete.

    Gunvant Bhai,

    Please give your comments on the present state of corruption and how Gujarat and Gujaratis should show an example of transparency to the rest of India and the world.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s