ગુણવંત શાહ: ભગવદગીતાનું બીજું નામ સદભાવગીતા, Divya Bhasker 20-3-2011

ગુણવંત શાહ: ભગવદગીતાનું બીજું નામ સદભાવગીતા

ગીતાનો સાર ફક્ત એક જ વાક્યમાં આપવાની હરીફાઇ જાહેર થાય તો ગાંધીજીનું એક વિધાન જરૂર પ્રથમ ક્રમે આવે. ‘અનસિકતયોગ’માં તેઓ લખે છે: ‘કર્મ છોડે તે પડે, કર્મ કરતો છતો કર્મનાં ફળ છોડે તે ચડે.’ ચાલીસ વર્ષ સુધી ગીતાના ઉપદેશ પ્રમાણે જીવ્યા પછી મહાત્માએ આવું ટૂંકું ગીતાભાષ્ય લખ્યું હતું. કેટલા ભાષ્યકારો આવો દાવો કરી શકશે? ગીતાનું શ્રેષ્ઠ ભાષ્ય કર્યું? જવાબ છે: ‘આચારભાષ્ય.’ આમ ગાંધીજી ગીતાના ઉત્તમ ભાષ્યકાર ગણાય.

મારી કોઇ હેસિયત નથી અને પાત્રતા પણ નથી, પરંતુ જો ફરજ પાડવામાં આવે તો ભગવદગીતાનું બીજું નામ ‘સદભાવગીતા’ પણ રાખી શકાય. સદભાવનાના મૂળનું પણ મૂળ (મૂલસ્ય મૂલમ્) આત્મા છે. ગીતાના પાને પાને આત્માભાવની પ્રતિષ્ઠાપના થઇ છે. મારી ભીતર જે આત્મા વિરાજમાન છે, તે જ આત્મા સર્વ મનુષ્યોમાં અને પ્રાણીઓમાં વિરાજમાન છે, એવી સમજણ પ્રગટે પછી જ ઇર્ષ્યા, દ્વેષ, વેરભાવ, ક્રોધ, હિંસા અને મોહ ટળે તેવી વૃત્તિ સર્જાય છે. આવી વૃત્તિ જ્યારે સ્થાયીભાવ બને ત્યારે સદ્ભાવ પણ સહજ બને છે.

જીવનમાં ત્રણ જગત વચ્ચે આંતરક્રિયા ચાલતી રહે છે. એક છે જ્ઞાનજગત, બીજું છે કર્મજગત અને ત્રીજું છે ભાવજગત. જ્ઞાનજગતના ઉત્તુંગ શિખર પર સ્થિતપ્રજ્ઞ બેઠો છે. કર્મજગતના શિખર પર કર્મળ્યોગી આરૂઢ થયો છે. ભાવજગતના શિખર પર ભક્ત વિરાજમાન છે. વૈદિક સાહિત્યમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ, કર્મળ્યોગ અને ભક્ત જેવા ત્રણ શબ્દો ઝટ જોવા મળતા નથી. આવા તો અનેક મૌલિક શબ્દો ગીતામાં વાંચવા મળે છે.

આ ત્રણે જગત કાલદેવતાના ખોળામાં રમતાં રહે છે. આખરે આ કાળ (સમય) શું છે? કૃષ્ણ કહે છે: કાલો’સ્મિ લોકક્ષપકૃત્પ્રવૃદ્ધો, અથૉત્ લોકોનો નાશ કરનારો વૃદ્ધિ પામેલો કાળ હું છું. માણસને જો સમયનું (કાળનું) મહત્વ એટલે કે મૃત્યુનું મહત્વ સમજાય તો સદ્ભાવ કેળવવા માટે પ્રયત્ન કરવો ન પડે. આ કાળ અનાદિ અને અનંત છે. અહીં એક નાનો ચકરાવો વિજ્ઞાનજગતમાં મારી લેવાનું અસ્થાને નહીં ગણાય.

આજના વિજ્ઞાનવિશ્વમાં સ્ટીફન હોકિંગનું નામ મોખરે છે. એમને આજના આઇન્સ્ટાઇન પણ કહેવામાં આવે છે. એનાં ત્રણ બેસ્ટસેલર પુસ્તકો અહીં સાથે લેતો આવ્યો છું: (૧) એ બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ ટાઇમ (૨) ધ થિયરી ઓફ એવરીથિંગ અને (૩) ધ ગ્રાન્ડ ડિઝાઈન. અહીં કેવળ એક જ તથ્યની ટૂંકમાં વાત કરવી છે. વારંવાર આપણને બે શબ્દો સાંભળવા મળે છે: બિગ બેન્ગ અને બ્લેક હોલ. આ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ એક અતિ વિરાટ ધડાકાથી થઇ હતી. એ વિરાટ ધડાકો કરોડો સદીઓ પહેલાં થયો અને પૃથ્વી પર માનવીનું સર્જન થયું. સ્ટીફન હોકિંગ ‘ધ થિયરી ઓફ એવરીથિંગ’ પુસ્તકમાં બે અગત્યની વાત કરે છે:

(૧) જો બિગ બેન્ગ પછી જે વિસ્તાર થયો તેનો દર જો સેકન્ડના અબજમા ભાગ જેટલો ઓછો હોત તો બ્રહ્નાંડનો ફરી ધબડકો થઇ ગયો હોત.

(૨) જો વૃદ્ધિ પામવાનો દર હતો તેના કરતાં સેકન્ડના અબજમા ભાગથી જરા પણ વધારે હોત તો બ્રહ્નાંડનો વિસ્તાર એટલો મોટો હોત કે એ ખાલીખમ હોત. (પાન-૭૮).

આ બે મુદ્દા રજૂ કર્યા પછી હોકિંગ કહે છે: ‘એ સમજાવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે કે બ્રહ્નાંડના વિસ્તાર માટેની આ ઝડપ આ જ રાખવાનું નક્કી કોણે કર્યું! એનો જવાબ એક જ રીતે આપી શકાય કે એ કામ ભગવાનનું છે, જેણે આપણા જેવા જીવોનું નિર્માણ કરવાનું ધાર્યું હશે.’ (It would be very difficult to explain why the universe should have begun in just this way except as the act of God who intended to create beings like us).

આપણે એવું તો નહીં કહી શકીએ કે કોઇ પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં મોટો બોંબધડાકો થયો અને શબ્દકોશ રચાઇ ગયો! કોઇ રહસ્યમય સત્તા (સત્તા) આપણી સૃષ્ટિનું સંચાલન કરે છે એવા પવિત્ર વહેમને આસ્તિકતા કહેવામાં આવે છે. એવા વહેમથી મુક્ત એવી પવિત્ર અશ્રદ્ધાને નાસ્તિકતા કહેવામાં આવે છે. બંનેનું અભિવાદન છે. જ્યાં વિરાટ ધડાકા (બિગ બેન્ગ)નું ચિંતન હોય ત્યાં સદ્ભાવ સિવાય બીજું શું હોઇ શકે? આત્મા શાશ્વત છે અને અમત્ર્ય છે એવી સમજણ જ સદ્ભાવની આધારશિલા છે.

ગાંધીજીએ એક દલિત કન્યાને દત્તક પુત્રી તરીકે આશ્રમમાં રાખી હતી. એનું નામ લક્ષ્મી હતું. એક દિવસ એણે પોતાના વાળને શણગારીને બોબ્ડકટ બનાવ્યા. ગાંધીજીને એ ન ગમ્યું. એમણે મગનલાલ ગાંધી સાથે મળીને લક્ષ્મીના બધા વાળ બળજબરીથી કાપી નાખ્યા. એ હિંસા હતી અને મહાત્મા દ્વારા થઇ હતી. થોડાક કલાકો પછી આશ્રમમાં દક્ષિણામૂર્તિ સંસ્થાના પ્રણેતા એવા સદગત નાનાભાઇ ભટ્ટ આવી ચડ્યા.

પોતાના આચારને સતત આત્મપરીક્ષણની ભઢ્ઢીમાં ચકાસનારા મહાત્માએ નાનાભાઇને પૂછ્યું: ‘જે થયું તે બરાબર થયું ખરું?’ નાનાભાઇ જેવા મૂર્તિમંત શિક્ષક જ કદાચ ગાંધીજીને સાચી વાત સ્પષ્ટપણે કહી શકે. નાનાભાઇએ કહ્યું: ‘બાપુ! તમે એમ શી રીતે માની લીધું કે લક્ષ્મીના આત્માની ઉંમર, તમારા આત્માની ઉંમર કરતાં નાની છે? આત્માને ઉંમર હોઇ શકે?’ આવો આત્મભાવ કેળવાય પછી સદ્ભાવ કેળવવાની જરૂર જ પડતી નથી.

ગાંધીજીએ પોતાના ગીતાભાષ્યને ‘અનાસિકતયોગ’ જેવું મૌલિક શીર્ષક આપ્યું. આવું શીર્ષક આપીને મહાત્માએ કમાલ કરી છે. આવા શીર્ષકનું મૂળ ગીતાના બીજા અધ્યાયમાં પડેલું છે. કહ્યું છે:

જન્મે આસિકતથી કામ,
કામથી ક્રોધ નીપજે,
ક્રોધથી મૂઢતા આવે,
મૂઢતા સ્મૃતિને હરે,
સ્મૃતિલોપે બુદ્ધિનાશ,
બુદ્ધિનાશે વિનાશ છે. (૨, ૬૨-૬૩)

આમ વિનાશનું ઉદ્ઘાટન આસિકત (સંગ)થી થતું હોય છે. ધૃતરાષ્ટ્રની આસિકત જ મહાભારતના યુદ્ધને અંતે થતા વિનાશ માટે જવાબદાર હતી. ગીતાનો સાર ફક્ત એક જ વાક્યમાં આપવાની હરીફાઇ જાહેર થાય તો ગાંધીજીનું એક વિધાન જરૂર પ્રથમ ક્રમે આવે. ‘અનસિકતયોગ’માં તેઓ લખે છે: ‘કર્મ છોડે તે પડે, કર્મ કરતો છતો કર્મનાં ફળ છોડે તે ચડે.’ ચાલીસ વર્ષ સુધી ગીતાના ઉપદેશ પ્રમાણે જીવ્યા પછી મહાત્માએ આવું ટૂંકું ગીતાભાષ્ય લખ્યું હતું. કેટલા ભાષ્યકારો આવો દાવો કરી શકશે? ગીતાનું શ્રેષ્ઠ ભાષ્ય કર્યું? જવાબ છે: ‘આચારભાષ્ય.’ આમ ગાંધીજી ગીતાના ઉત્તમ ભાષ્યકાર ગણાય.

અકબર અહમદ પાકિસ્તાનના ફિલ્મ નિર્માતા છે. મહંમદઅલી ઝીણા પર બનેલી ફિલ્મનું નિર્માણ પણ એમણે કર્યું છે. એમણે કુરાનનો સાર ચાર શબ્દોમાં પ્રગટ કર્યો છે: (૧) અદ્દલ (૨) અહેસાન (૩) ઇલ્મ અને (૪) સબ્ર. અદ્દલ એટલે સમત્વ (ઇકવેનિમિટી અથવા ઇક્વિપોઇઝ). અહેસાન એટલે કરુણા. ઇલ્મ એટલે જ્ઞાન. સબ્ર એટલે ધૃતિ. કુરાન અને ગીતા વચ્ચેનો આવો અનુબંધ મૂલ્યવાન છે. સમત્વને ગીતા ‘યોગ’ કહે છે (સમત્વં યોગ ઉચ્યતે). કરુણાને ભક્તનું લક્ષણ ગણાવવામાં આવ્યું છે.

જ્ઞાનનો મહિમા ગીતામાં થયો તે કેવો? કૃષ્ણ કહે છે: ‘આ જગતમાં જ્ઞાનથી અધિક પવિત્ર બીજું કશું નથી.’ ધૃતિ એટલે ધીરજ. છેલ્લી ઘડીએ અર્જુન પાણીમાં બેસી ગયો ત્યારે કૃષ્ણે જબરી ધીરજ રાખીને જે ઉપદેશ આપ્યો તેથી આપણને અઢાર અધ્યાયની ગીતા મળી! કૃષ્ણની જગ્યાએ કોઇ બીજો હોત તો રથ છોડીને ચાલવા માંડત! કૃષ્ણ પરમ ધૃતિમાન હતા.

ઇસ્લામ એટલે સમર્પણ અથવા શરણાગતિ. ‘કરિષ્યે વચનં તવ’ જેવા ત્રણ શબ્દોમાં અર્જુનનો ‘ઇસ્લામ’ પ્રગટ થયો! મલયેશિયાના ટીવી પર ‘ઇસ્લામ ઇન્ટરનેશનલ’ મથાળે સીરીઝ ચાલે છે. ઇસ્લામનો મર્મ એક આલિમ સમજાવી રહ્યા હતા. એમણે કોલેજના વિદ્યાર્થીઓને સમજાવેલું કે મનુષ્ય પાસે એક જ ચોઇસ છે અને તે છે: ‘Choicelessness.’ આપણી મરજી જન્મમાં, મૃત્યુમાં કે ક્યાંય ચાલતી નથી. એ આલિમ ઇસ્લામને નવા આધુનિક સંદર્ભમાં મલયેશિયાની નવી પેઢી સમક્ષ રજૂ કરી રહ્યા હતા. એમની વાત કોઇ પણ ધર્મના માનવીને ગમી જાય તેવી હતી.

જેમ નદી સાગરમાં વિલીન થાય તેમ આપણે પરમ તત્વમાં વિલીન થવાનું છે. આવો શરણભાવ ગીતા અને કુરાનને જોડનારો છે. આપણી ભીતર પડેલી ચેતના અહંકારથી ઢંકાયેલી છે અને જે ભાગ ઢંકાયા વિનાનો છે તે ‘વિવેક’ છે. આવો વિવેક સદ્ભાવનું મૂળ છે અને એ મૂળનું પણ મૂળ (મૂલસ્ય મૂલમ્) આત્મા છે. સદ્ભાવ એટલે જ આત્મભાવ!

(નોંધ : આ પ્રવચન તા. ૨૧-૨-૨૦૧૧ને દિવસે નારિયેળીથી શોભતા મહુવાના ઉપવનમાં સદ્ભાવના પર્વમાં સવારે યોજાયું હતું. આદરણીય મોરારિબાપુની ઉપસ્થિતિ રામાયણીય શીતળતા આપનારી હતી. સભાનું સુંદર સંચાલન ઈતિહાસવિદ ડૉ. નરોત્તમ પલાણે કર્યું હતું. બીજું પ્રવચન મહંમદ સામીસાહેબનું કુરાન પર થયું હતું. મુ. નિરંજન ભગત આવવાના હતા તેથી મેં વિશેષ તૈયારી કરી હતી. તેઓ તબિયતને કારણે આવી ન શક્યા. I missed him સભામાં એક જણની હાજરી કે ગેરહાજરીને કારણે ફેર પડી જાય છે.)

પાઘડીનો વળ છેડે

‘મારી વૈજ્ઞાનિક શોધ
તથા મારી થિયરીઓની રચનામાં
પ્રેરણા અને માર્ગદર્શનના
મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે
મેં ગીતા ઉપરાંત સંસ્કૃત સાહિત્યને
સામે રાખ્યાં હતાં.’- આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન

(‘The Hindu’, ૧૫-૧૨-૨૦૦૨)

3 thoughts on “ગુણવંત શાહ: ભગવદગીતાનું બીજું નામ સદભાવગીતા, Divya Bhasker 20-3-2011

  1. ‘કર્મ છોડે તે પડે, કર્મ કરતો છતો કર્મનાં ફળ છોડે તે ચડે.’ …Excelent..

    શ્રી ગુણવંત શાહ લિખિત ” સંભવામિ ક્ષણે ક્ષણે ” પુસ્તક મારું ફેવરીટ .

    ડૉ સુધીર શાહ નાં સ્નેહલવંદન

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s