હવે પછી ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખ કોણ? Divya Bhasker, 11-12-2011

હવે પછી ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી બને તો સમગ્ર વિશ્વમાં ભારતની શોભામાં વધારો થશે. તેઓ મહાત્મા ગાંધીના દીકરા દેવદાસના દીકરા થાય. એમની પોતાની લાયકાત કેટલી? સાંભળો: આઇ.એ.એસ. થઇને એમણે તામિલનાડુના ગવર્નરના સેક્રેટરી તરીકે અને ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખના સેક્રેટરી તરીકે સેવા આપી હતી. એમણે અંગ્રેજીમાં સુંદર પુસ્તકો લખ્યાં છે. આવા સ્વચ્છ અને અનુભવી વિદ્વાન આજે ઝટ જડે તેમ નથી. તેઓ રાષ્ટ્રપ્રમુખ બને તો દેશને જ લાભ છે.

થોડાક મહિનાઓ પછી ભારતના નવા રાષ્ટ્રપ્રમુખની શોધ શરૂ થશે. એક સામાન્ય નાગરિક પણ લોકતંત્રમાં પોતાનો અભિપ્રાય પ્રગટ કરી શકે છે. આપણું કોણ સાંભળે? ભલે ન સાંભળે, પરંતુ જહોન સ્ટુઅર્ટ મિલ સાચું કહે છે કે સમગ્ર માનવજાતને પણ જુદો અભિપ્રાય ધરાવનાર એક માણસના અવાજને દબાવી દેવાનો અધિકાર નથી. કંઇક આવા તોફાની મિજાજ સાથે કહેવું છે કે હવે પછી ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધી બને તો સમગ્ર વિશ્વમાં ભારતની શોભામાં વધારો થશે.

તેઓ મહાત્મા ગાંધીના દીકરા દેવદાસના દીકરા થાય અને ગાંધીજીના વેવાઇ ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીની દીકરીના દીકરા થાય. એમની પોતાની લાયકાત કેટલી? સાંભળો: તેઓ દિલ્હીની સેંટ સ્ટીફન્સ કોલેજમાંથી એમ.એ. (વિથ ઇંગ્લિશ લિટરેચર) થયા. આઇ.એ.એસ. થઇને એમણે તામિલનાડુના ગવર્નરના સેક્રેટરી તરીકે અને ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપ્રમુખના સેક્રેટરી તરીકે સેવા આપી હતી.

એમણે રાષ્ટ્રપ્રમુખ કે. આર. નારાયણનના સેક્રેટરી તરીકે ૧૯૯૭ થી ૨૦૦૦ સુધી કામ કર્યું હતું. ત્યાર પછી ૨૦૦૪ થી ૨૦૦૯ સુધી પશ્ચિમ બંગાળના ગવર્નર તરીકે પણ એમણે સેવા આપી હતી. એમણે અંગ્રેજીમાં સુંદર પુસ્તકો લખ્યાં છે. આવા સ્વચ્છ અને સ્વસ્થ અનુભવી વિદ્વાન આજે ઝટ જડે તેમ નથી. તેઓ રાષ્ટ્રપ્રમુખ બને તો દેશને જ લાભ છે.

રાષ્ટ્રપ્રમુખની શોધ કરવામાં રાષ્ટ્રીય હિત જોવાની જરૂર છે. પંડિત નહેરુ રાજાજીને ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખ બનાવવા ઇચ્છતા હતા. સરદાર પટેલ એ પદ માટે રાજેન્દ્રપ્રસાદને જોવા ઉત્સુક હતા. બંને ઉમેદવારોની પાત્રતા ઊંચી હતી. એ જ રીતે ડૉ. રાધાકૃષ્ણનની પસંદગી પણ પક્ષીય રાજકારણથી પર હતી. ઇન્દિરા ગાંધીએ જ્યારે ગ્યાની ઝૈલસિંહને પસંદ કર્યા ત્યારે રાષ્ટ્રપ્રમુખના પદની ગરિમા તળિયે પહોંચી.

વર્ષો પછી ભારતને વિજ્ઞાની એવા ડૉ. અબ્દુલ કલામ મળ્યા. સોનિયા ગાંધીએ શ્રીમતી પ્રતિભા પાટીલ પર પસંદગી ઉતારી ત્યારે કેવળ અંગત વફાદારીનો માપદંડ ધ્યાનમાં રાખ્યો. એ પસંદગીને કારણે સોનિયાજીની જ ગરીબી પ્રગટ થઇ. પશ્ચિમના કોઇ દેશે હોંશભેર પ્રતિભાજીને બોલાવ્યાં ખરાં? સામે બેઠેલા અન્ય દેશના કોઇ પ્રમુખ કે વડાપ્રધાન પર પ્રભાવ પડે એવી કોઇ જ સામગ્રી પ્રતિભાજી પાસે ખરી? શું ભારત જેવા દેશના રાષ્ટ્રપ્રમુખનું પદ કેવળ અંગત વફાદારીનું ઓશિયાળું? સોનિયાજીએ હદ કરી નાખી! ડૉ. કરણસિંહ કોંગ્રેસના હતા છતાં રહી ગયા! આ લેખ લખવાની ફરજ પડી તેનું ખરું કારણ બીજું છે. માંદગી આવી પડી તે પહેલાં એક પુસ્તકનો ઓર્ડર આપ્યો હતો.

એ પુસ્તક માંદગી દરમિયાન આવી પહોંચ્યું. માંદગી દરમિયાન પ્રાપ્ત થયેલી અઢળક નવરાશમાં એ આખું પુસ્તક પથારીમાં પડ્યા પડ્યા વાંચી નાખ્યું. ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધીએ લખેલા એ પુસ્તકનું મથાળું છે: ‘Of a Certain Age.’ (પેંગ્વિન, કિંમત રૂપિયા ૪૯૯/-). પુસ્તકમાં ગાંધીજી, જયપ્રકાશ નારાયણ, આચાર્ય કૃપાલાની, ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન, હિરેન મુકરજી, જ્યોતિ બસુ, કે. આર. નારાયણન, દલાઇ લામા, પુપુલ જયકર અને સિરિમાવો બંદરનાયક જેવા વીસ મહાનુભાવો સાથેના એવા એવા પ્રસંગો કે સંવાદો નોંધાય છે, જે જાણીતા નથી.

પુસ્તકમાં એક આખું પ્રકરણ ગાંધીપુત્ર હરિલાલ ગાંધી પર પણ છે. પ્રથમ પ્રકરણ ગાંધીજીથી શરૂ થાય છે. ગોપાલભાઇની અંગ્રેજી લેખનશૈલી પર (ગાંધીજીનું હતું તેવું) અંગ્રેજી પરનું પ્રભુત્વ જોવા મળે છે. અંગ્રેજી વાંચી શકે તેવા સૌ સુજ્ઞ વાચકો આ પુસ્તક વાંચવાનું ન ચૂકે તેવી મારી ભલામણ છે. પુસ્તક વાંચી રહ્યા પછી આ લેખના પ્રારંભે મેં બાંધેલા અભિપ્રાયમાં દમ છે, એવી પ્રતીતિ થાય તો નવાઇ નહીં. હવે પુસ્તકમાં મને ગમી ગયેલી કેટલીક વિગતો ટૂંકમાં અહીં ધરી દેવાની ઇચ્છા છે.

કાન સરવા કરીને સાંભળજો:
– ૧૯૨૭માં ગાંધીજીની એવી ઇચ્છા હતી કે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠની કારોબારીના બધા સભ્યો એવી પ્રતિજ્ઞા લે કે: પોતે વિચારમાં, વાણીમાં અને આચારમાં અહિંસાનું પાલન કરશે. આચાર્ય કૃપાલાનીએ આવી પ્રતિજ્ઞા લેવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો. એમણે કહ્યું કે પોતાનો નૈતિક વિકાસ આવી નિરપેક્ષ પ્રતિજ્ઞા પર હસ્તાક્ષર કરી શકે એટલો નથી થયો. એ હતી કૃપાલાનીની પ્રામાણિકતા. એ વાતે કોઇ શંકા નથી કે ગાંધીજીએ કૃપાલાનીના આવા સૈદ્ધાંતિક વલણની કદર કરી હતી. (પાન-૨૬).

– ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન જેલમાં રહેતા ત્યારે જેલની બધી શિસ્ત પાળતા. તેઓ આદર્શ કેદી હતા તેથી જેલના અધિકારીઓ એમના પ્રત્યે પક્ષપાત બતાવવા તૈયાર હતા તોય બાદશાહ ખાન કોઇ છુટ લેતા નહીં, એવું મહાદેવ દેસાઇએ નોંધ્યું છે. (સરહદના ગાંધી) બાદશાહ ખાને કહ્યું હતું: ‘મારું એવું ચોક્કસ માનવું છે કે ઇસ્લામ એટલે: અમલ, યકીન અને મુહબ્બત.’ (પાન-૪૭).

– ૧૯૩૬માં મેરઠ ખાતે કોંગ્રેસ સમાજવાદી પાર્ટીની મિટિંગ મળી તેમાં સંસ્થાને ‘માકર્સવાદી સંગઠન’ ગણાવ્યું હતું અને એક પુસ્તિકામાં પાર્ટીના નેતા જયપ્રકાશે ગાંધીજીની ટીકા પણ કરી હતી. જયપ્રકાશનાં પત્ની પ્રભાવતીને કાયમ જોખમ ખેડનારા જયપ્રકાશની ચિંતા રહેતી હતી. પ્રભાવતીએ ગાંધીજીની છાયામાં રહીને બ્રહ્નચર્યનો સંકલ્પ લીધો હતો. ગાંધીજીની દીકરી ગણાતી પ્રભાવતીને કારણે જયપ્રકાશ ‘જમાઇબાબુ’ પણ કહેવાયા હતા. જયપ્રકાશને ગાંધીજીએ નવેમ્બર ૧૯૩૮માં લખેલા પત્રમાં લખ્યું: ‘જયપ્રકાશ તો ફકીર છે.’ ૩૦મી એપ્રિલ ૧૯૩૬માં પ્રભાવતીને આશ્વાસન આપવા માટે ગુજરાતીમાં લખેલા પત્રમાં ગાંધીજીએ જયપ્રકાશ અંગે લખ્યું: ‘તેનો કેસ નોખો છે.’ (પાન-૮૩).

– જ્યોતિ બસુ યુવાનવયે લંડનમાં હતા ત્યારે એમને સામ્યવાદ ભણી ખેંચવામાં રજની પાલ્મે દત્ત જવાબદાર હતા. શ્રી દત્ત ગાંધીજીને બુઝ્વૉ ગણતા હતા. જ્યોતિબાબુએ ગોપાલકૃષ્ણ ગાંધીને કહ્યું: ‘દત્ત ખોટા હતા. ગાંધીજી એવા પહેલા માણસ હતા, જેમણે સમગ્ર દેશને જગાડ્યો.’ (પાન-૧૩૮).
– હિરેન મુકરજી સામ્યવાદી નેતા હતા. તેમણે લેખકને એક ટુચકો સંભળાવ્યો અને ગોપાલભાઇ હસી હસીને બેવડ વળી ગયા: દ વાલેરા લીલા ખમીસમાં, હિટલર તપખીરિયા ખમીસમાં અને મુસોલિની કાળા ખમીસમાં! મહાત્મા ગાંધીની જય હો, તેઓ ખમીસવિહોણા હતા! હિરેન મુકરજીએ બીજો ટુચકો કહ્યો: શું ગાંધીજીએ આમરણ અનશન પર ઊતરતાં પહેલાં દાંતનું નવું ચોકઠું કરાવ્યું નહોતું? હિરેનજી સામ્યવાદી હતા તોય સંસ્કૃત અને સંસ્કૃતિના જાણકાર હતા. મહાકવિ કાલિદાસે સ્ત્રી માટે પ્રયોજેલા શબ્દોની યાદી એમણે સંભળાવી: ગૃહિણી, સચિવ, સખી, પ્રિય શિષ્યા, લલિતા, કુલવધૂ ઇત્યાદિ. ભારતવર્ષ માટે પંડિતોમાં બોલાતા સંસ્કૃત શબ્દો તેઓએ કહ્યા: હિમાચલસેતુપયઁત, દેવનિર્મિતદેશમ્, ગંગામૌકિતકહારિણી, સ્મશાનવૈરાગ્ય ઇત્યાદિ. (પાન-૧૦૩).

– દલાઇ લામા પોપ જહોન પોલ માટે કહેતા: કોઇ પણ માણસ, જે પોતાના ભાવિ હત્યારાને ‘ભાઇ’ કહીને સંબોધે તે ઊંચા ગજાનો સાધક હોવો જોઇએ. મધર ટેરેસા અંગે દલાઇ લામા કહતા: બૌદ્ધ દ્રષ્ટિબિંદુ પ્રમાણે મધરને ‘બોધિસત્વ’ ગણી શકાય. એમણે કહ્યું છે: ‘લોકતંત્ર’નો ખરો અર્થ શું થાય, તે મેં ભારતમાં આવીને જોયું. લેખક કહે છે: ‘ભારત દલાઇ લામાને બોધિચિત્ત ગણીને આદર આપશે.’ (પાન-૨૦૬-૨૦૭).

– સદ્ગત રાષ્ટ્રપ્રમુખ કે. આર. નારાયણન સંસ્કૃતના ખાસા જાણકાર હતા. તેઓ આવા ઊંચા પદ પર પહોંચ્યા તેની શરૂઆત કેવી હતી? લંડન સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિકસમાં અભ્યાસ પૂરો થયો પછી ભારત પાછા ફરતાં પહેલાં તેઓ હેરલ્ડ લાસ્કીને મળવા ગયા. લાસ્કીએ પોતે જ એમને પંડિત નહેરુ પર ભલામણ ચિઠ્ઠી લખી આપી. નારાયણન પંડિત નહેરુને દિલ્હીમાં મળવા ગયા. મુલાકાત પૂરી થઇ ત્યારે નારાયણન ચિઠ્ઠી આપીને પાલૉમેન્ટ હાઉસ છોડીને ચાલવા માંડ્યા. ચિઠ્ઠી વાંચીને પંડિતજી દોડતા એમની પાછળ ગયા. નહેરુએ એમને ફરીથી મળવા જણાવ્યું. થોડાક સમયમાં યુવાન નારાયણનને વિદેશ ખાતામાં પ્રવેશ મળી ગયો! (પાન-૧૭૮).

આ લખાણ વાંચ્યા પછી કદાચ તમને મારું સૂચન વાહિયાત નહીં લાગે. આવી સ્વચ્છ છબીવાળા સમર્થ મહાનુભાવની કદર ન થાય, તે દુર્ઘટનાને હિંસાનો દરજજો મળવો જોઇએ. (લખ્યા તા. ૨૯-૧૧-૨૦૧૧)

પાઘડીનો વળ છેડે
‘ગાંધીના કોઇ દીકરાએ ગાંધીના નામને વટાવી ખાવાનો પ્રયત્ન ન કર્યો. એમના નામે કોઇ પણ પ્રકારની ખાસ સગવડો કે સવલતોની માગણી ન કરી… કોઇએ સ્વરાજ પછી રાજકારણમાં પ્રવેશવા પ્રયત્ન ન કર્યો. એમના પૈકી કોઇએ અઢળક સંપત્તિ એકઠી ન કરી. આ બધી વાતો આમ તો સામાન્ય લાગે પણ બીજા નેતાઓના દીકરાઓ તરફ નજર કરીએ ત્યારે આ સામાન્ય ઘટનાઓ પાછળ પણ કેટલો અસામાન્ય સંયમ રહેલો હતો એ સમજાય છે.’(‘મને કેમ વિસરે રે’, પાન-૧૩૫).

નારાયણ દેસાઇ
નોંધ: ગાંધીજીના વંશજોએ તો એમની ઉત્કૃષ્ટ ખાનદાની પ્રગટ કરી, પરંતુ ભારતના નાગરિકો તરીકે આપણી ખાનદાની ખતમ થઇ તેનું શું? નહેરુવંશી ફરજંદો વડાપ્રધાનપદને પોતાના વિશેષાધિકાર સમજી બેઠાં છે. દેશમાં કદાચ શરમનો દુકાળ પડ્યો હોય એમ લાગે છે. આશા રાખવા માટે પૂરતાં કારણો નથી.

2 thoughts on “હવે પછી ભારતના રાષ્ટ્રપ્રમુખ કોણ? Divya Bhasker, 11-12-2011

  1. realy great philosophy sir gandhi famally vise na mara vicharo tame change kari didha i personaly hate to mr. javaharlal naheru n famaily

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s