અણ્ણા હજારે ફુલ્લી નપાસ થયા? Divya Bhyasker, 12-8-2012

અણ્ણા હજારેના આંદોલને ભ્રષ્ટાચારની સમસ્યાને કેન્દ્રમાં આણી લાવવામાં જે સફળતા મેળવી તે બદલ સૌ સમજુ નાગરિકો એમના આભારી છે. એમની કહેવાતી નિષ્ફળતા પણ મૂલ્યવાન છે. દ્રૌપદીના વસ્ત્રહરણ વખતે વિકર્ણનો ખોંખારો પણ કૌરવોની રાજસભામાં જરૂરી હતો.

વેચાતી લડાઇ વહોરવાની તત્પરતાનો સંબંધ જટાયુવૃત્તિ સાથે છે. રાવણને હાથે જટાયુ હાર્યો અને મર્યો તેથી અમર બની ગયો. ન્યાયનો પક્ષ લઇને પોતાના જીવનનું બલિદાન આપનારો એ પ્રથમ સત્યાગ્રહી હતો. અણ્ણાજીની જટાયુવૃત્તિની પ્રશંસા શત્રુઓએ પણ કરવી પડે. ભારતીય સમાજમાં ભ્રષ્ટાચાર આજે લોહીમાં લગભગ બ્લડ સ્યુગરની માફક અપરિહાર્ય બની ગયો છે. અણ્ણા હજારેના આંદોલને ભ્રષ્ટાચારની સમસ્યાને કેન્દ્રમાં આણી લાવવામાં જે સફળતા મેળવી તે બદલ સૌ સમજુ નાગરિકો એમના આભારી છે. એમની કહેવાતી નિષ્ફળતા પણ મૂલ્યવાન છે. દ્રૌપદીના વસ્ત્રહરણ વખતે વિકર્ણનો ખોંખારો પણ કૌરવોની રાજસભામાં જરૂરી હતો. આ બોટમ-લાઇન સ્વીકારીને થોડીક રચનાત્મક ચર્ચા કરવાનું અયોગ્ય નહીં ગણાય. તંદુરસ્ત ચર્ચા એ જ લોકતંત્રનું હિમોગ્લોબીન!

ગાંધીજીએ બતાવ્યું કે સત્યાગ્રહમાં પણ વ્યૂહરચના જરૂરી છે. બારડોલી સત્યાગ્રહ અને દાંડી-ધરાસણાની લડતમાં મહાત્માના સત્યની ઓથે સરદાર પટેલની વ્યૂહરચના એવી હતી કે ધાર્યું નિશાન પાર પડે. આદર્શ અને વાસ્તવિક વચ્ચેનો આવો અદ્ભુત સુમેળ ન હોય તો લડત ન જામે. હરિયાણામાં હિસારની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસના ઉમેદવારને હરાવ્યો તેમાં ટીમ અણ્ણાની વ્યૂહરચનાનું દેવાળું પ્રગટ થયું. કૃષ્ણના જીવનમાં સુદર્શનચક્ર કેટલી વાર પ્રયોજાયું? આમરણ ઉપવાસનું શસ્ત્ર વારંવાર વાપરવામાં રહેલો અવિવેક ટીમ અણ્ણાને નડી પડ્યો. જંતરમંતર પર જે છેલ્લો ઉપવાસ થયો, તે છોડવા માટેનું વાજબી કારણ સદંતર ગેરહાજર હતું.

એ ઉપવાસ શરૂ થાય તે પહેલાં એવાં એવાં વિધાનો થયાં કે ઉપવાસ હાસ્યાસ્પદ બની જાય. ‘ડુ ઓર ડાઇ’ જેવું સૂત્ર સાવ સસ્તુ બની ગયું! સમાધાનની એક પણ બારી ખુલ્લી રાખવામાં ન આવી. સરકાર તરફથી એક મિલિગ્રામ જેટલી માગણી માન્ય રાખવામાં ન આવી તોય ઉપવાસ છુટયા! હવે સક્રિય રાજકારણમાં પ્રવેશ કરવાનું બહાનું રજૂ થયું ને ઝટપટ પારણાં થયાં. જંતરમંતર પર ભૂતપૂર્વ લશ્કરી જનરલ વી. કે. સિંહે પારણાં કરાવ્યાં તે વખતે સૂત્રોચ્ચાર થયા, પરંતુ સત્યનું અરણ્યરુદન ભીડમાં પણ છેક અછતું ન રહ્યું! લોકતંત્રમાં જે વિરોધ થાય તે પણ લોકતંત્રની લક્ષ્મણરેખાના ઉલ્લંઘન વિનાનો હોવો જોઇએ. લોકતંત્રમાં પાલૉમેન્ટની પવિત્રતા પર થયેલા પ્રહારો કોઇ બદમાશ રાજકારણીને નડે તેવા હતા, પરંતુ એ ટીમ અણ્ણાને સૌથી પહેલાં નડી પડ્યા.

રાજકારણી મનુષ્યો જાણે તુચ્છ અને પામર હોય એવી ભાષા સત્યાગ્રહીના સત્ને નીચે પાડનારી છે. આદર્શવાદી કર્મશીલ સ્વચ્છ હોય, સંનિષ્ઠ હોય અને ત્યાગી હોય તોય એને તોછડા અભિમાનમાં રાચવાનો અધિકાર નથી. લોકસેવકનું અભિમાન પોલિટિશિયનના અભિમાન કરતાં વધુ અપવિત્ર હોય છે. જેઓ સત્તામાં હોય તેઓ આખરે તો સંસદને અને પ્રજાને જવાબદાર હોય છે. આદર્શવાદી પાસે એવી સીધી કોઇ જ જવાબદારી નથી હોતી તેથી બેજવાબદાર ટીકા કરવામાં પણ આદર્શ પ્રગટ થતો રહે છે. ભારતના ભાગલા થયા ત્યારે પાકિસ્તાનથી નાસી છુટેલા લાખો હિન્દુઓ નિરાશ્રિત બનીને ભારતમાં આવી પડ્યા. કોમી તનાવના એ માહોલમાં ગૃહપ્રધાન સરદાર પટેલ વિકટ પરિસ્થિતિનો સામનો નીડરપણે કરી રહ્યા હતા.

ગાંધીજીની હત્યા થઇ પછીના દિવસોમાં જયપ્રકાશ અને અચ્યુત પટવર્ધન જાહેર પ્રવચનોમાં સરદારની નિંદા કરતા હતા. જયપ્રકાશજી તે વખતે ગૃહપ્રધાન હોત તો! સરદાર પટેલ નીલકંઠ બનીને ઝેર પીતા રહ્યા અને સ્વધર્મ બજાવતા રહ્યા. એમની પર કોમવાદી હોવાના આક્ષેપો થયા. એમના મૃત્યુ પછી વર્ષો વીતી ગયાં ત્યારે પ્રકાશવીર શાસ્ત્રીએ દિલ્હીમાં યોજેલી જાહેરસભામાં જયપ્રકાશજીએ પોતાનું હૃદય હળવું કર્યું અને સરદારની ક્ષમા માગી હતી. ક્ષમા માગનારની મહાનતા પણ ઓછી ન હતી.

અણ્ણાજીનો ટેકેદાર હોવા છતાં વારંવાર મેં એમની અને એમની ટીમની (વધુ પડતું બોલબોલ કરવાની) કુટેવ અંગે આલોચના કરી છે. ‘અણ્ણા કાચા કાનના છે,’ એવું પણ લખ્યું હતું. અણ્ણા જ્યારે અગ્નિવેશ સાથે ગુજરાત આવ્યા ત્યારે ગુજરાતની સરકાર અંગે એવું એવું બોલ્યા કે વાણીનો અસંયમ છુપો ન રહ્યો. આજે અગ્નિવેશ સામે પક્ષે છે. રામલીલા મેદાન પર અણ્ણાના ઉપવાસ ચરમસીમા પર પહોંચ્યા તેવે વખતે અગ્નિવેશ કપિલ સિબ્બલ સાથે એવી વાતો કરી રહ્યા હતા, જે ‘ફૂટી ગયેલા’ માણસને જ પ્રગટ કરનારી હતી. અણ્ણાએ જીવન દરમિયાન જે તપશ્વર્યા કરી તેનું પરિણામ તે દિવસે જોવા મળ્યું. લોકસભાએ સવૉનુમતે ઠરાવ પસાર કર્યો અને લોકપાલ બિલ લાવવાની ખાતરી આપી. વિલાસરાવ દેશમુખ રામલીલા મેદાન પર પહોંચ્યા અને સૌ સારાં વાનાં થયાં. ટીમ અણ્ણા કદાચ આ સફળતા પચાવી ન શકી. વાણીવિલાસ ફરી શરૂ થઇ ગયો. હા, રાજ્યસભામાં અધ્યક્ષ હમિદ અનસારીએ જે કર્યું તે અક્ષમ્ય હતું.

હવે શું? અણ્ણાની ટીમ પોતાની હોમ પિચ છોડીને સક્રિય રાજકારણમાં પડવાની જાહેરાત કરી બેઠી છે. રાજકીય આત્મહત્યા માટેનો ધોરીમાર્ગ તૈયાર છે. મેધા પાટકરે સાવ સાચું કહ્યું કે: આવો નિર્ણય લેતાં પહેલાં સો વાર વિચારજો. સંતોષ હેગડે પણ સંમત નથી. ચૂંટણીમાં સ્વચ્છ ઉમેદવારો ઊભા રાખવાનો વિચાર વર્ષો પહેલાં સદ્ગત વિમલા ઠાકરે અમલમાં મૂક્યો હતો. ઘણાખરા ઉમેદવારોની ડિપોઝિટ ડૂલ થઇ હતી. ચૂંટણીમાં ઝંપલાવવાનો ટીમ અણ્ણાનો નિર્ણય ‘ગેમ-ચેન્જર’ સાબિત થયો ખરો? આદર્શની વાતોમાં ફરીથી કદાચ વાણીવિલાસ પ્રગટ થશે અને અણ્ણાનું તપ ક્ષીણ થશે. વળી જે ઉમેદવારો ટીમ તરફથી ચૂંટણીમાં ઝંપલાવશે તેમનાં નાનાં નાનાં સ્ખલનો માઇક્રોસ્કોપ દ્વારા શોધી કાઢીને મીડિયામાં ચગાવવામાં આવશે. આવી હરક્તો કરવામાં કોંગ્રેસ કે ભાજપ વચ્ચે કોઇ તફાવત નથી.

કોઇપણ રાજકીય પક્ષને અણ્ણા નહીં ખપે. અગ્નિપરીક્ષા સીતાની થાય, રાખી સાવંતની ન થાય. એ. રાજા જેલમાંથી જામીન પર છુટીને ચેન્નાઇ પહોંચ્યા ત્યારે એમનું સ્વાગત થયું, તે દેશને શરમાવે તેવું જોરદાર હતું. અણ્ણાની ટીમ કેવળ પ્રેશર ગૃપ બની શકે. બાકી ચૂંટણીમાં તો એમની ડિપોઝિટ જરૂર જાય. સલમાન ખુરશિદ અણ્ણાને મળવા ગયા. મળીને પાછા ગયા પછી વડાપ્રધાન અને સોનિયાજીને મળ્યા. સલમાને અણ્ણાને જણાવ્યું કે બંને મહાનુભાવો લોકપાલને મુદ્દે સહમત છે. આટલી આગળ વધેલી વાત પકડી લેવાને બદલે આમરણ ઉપવાસનો બોગસ કાર્યક્રમ આગળ વધારવાની જરૂર હતી ખરી? શું લોકપાલ બનેલો મનુષ્ય સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ હશે કે? ન્યાયમૂર્તિઓમાં માનવસહજ મર્યાદાઓ નથી હોતી એવું કોણે કહ્યું? થોડાક દિવસ પર હાઇકોર્ટના એક ભૂતપૂર્વ વડા ન્યાયમૂર્તિએ અડધો કલાક લાંબો ફોન કરીને મને સુપ્રીમ કોર્ટના કેટલાક ન્યાયમૂર્તિઓએ ભૂતકાળમાં કરેલા ભ્રષ્ટાચારની વિગતો નામ દઇને કહી સંભળાવી હતી. કંચન અને કામિની કોઇને ન છોડે.

શું અણ્ણા હજારે ફુલ્લી નપાસ થયા ખરા? ના, ના. એમનું સ્મિત કિસાનના સ્મિત જેવું સહજ છે. એમનું જીવન સાધનશુદ્ધિની વ્યાખ્યા જેવું છે. એમની નિષ્ફળતા આપણી પ્રજાકીય નિષ્ફળતાનો સંકેત છે. જયપ્રકાશજીએ જેલમાં રહ્યા રહ્યા લખ્યું હતું: ‘યહ જીવન વફિલતાઓંસે ભરા હૈ.’ ચૌદ કેરેટનું સોનું પણ પિત્તળ કરતાં ઓછું મૂલ્યવાન નથી હોતું. પિત્તળને ઓછા કેરેટના સુવર્ણની નિંદા કરવાનો જરાય અધિકાર નથી. પ્રજા તરીકે આપણે કેટલા પાણીમાં? ‘ભદ્ર નપુંસકતા’ આપણા ભણેલા વર્ગનો સ્થાયીભાવ છે. દિલ્હીની ભ્રષ્ટ સરકારને જરાય વાંધો ન આવે એટલી હદે આપણે નિમૉલ્ય છીએ. મુલાયમ સિંહના કોમવાદને પણ ‘સેકયુલર’ ગણીએ એટલાં આપણે મૂર્ખ છીએ.

આતંકવાદને પણ કોમળ ત્રાજવે તોલીએ એટલાં આપણે કાયર છીએ. રસ્તે જતી સ્ત્રીને કોઇ ગુંડો પજવે તોય સામે ન થઇએ એટલાં આપણે નિર્વીર્ય છીએ. મરજી વિરુદ્ધ થતાં લગ્નો પણ ચલાવી લઇએ એટલાં આપણે નમાલાં છીએ. આપણી તટસ્થતા કેવી? આપણા પ્રામાણિક-અભપિ્રભાયને દબાવી રાખીને સામે બેઠેલા ‘મોટા’ માણસને ગમી જાય તેવો ‘સિન્થેટિક અભિપ્રાય’ પ્રગટ કરવામાં આપણને ઓછી તકલીફ પડે છે. એવી ‘ઓછી તકલીફ’ ભારતની પ્રજાને કાયમ નમેલી ને નમાલી રાખે છે.એવી પરિસ્થિતિમાં એક ખુમારીયુકત ડોસો મોટા અવાજે બોલ્યો: ‘વંદે… માતરમ્.’ શું આટલું પરાક્રમ ઓછું છે? (લખ્યા તા. ૬-ઓગસ્ટ, ૨૦૧૨)

પાઘડીનો વળ છેડે

જ્યાં અન્યાય
એ જ વ્યવસ્થા હોય,
ત્યાં અવ્યવસ્થા
ન્યાયની શરૂઆત ગણાય
– રોમા રોલાં

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s