શિક્ષણ એટલે માનવમાં થતું મૂડીરોકાણ Divya Bhasker, 25-3-2013

પાકિસ્તાની નાણાપ્રધાને જાપાનના શાણા માણસોને એક જ પ્રશ્ન પૂછ્યો: ‘બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી તમારો દેશ મહાસત્તા બન્યો તે વાતનું રહસ્ય શું?’ ત્રણ શાણા માણસનો જવાબ હતો: ‘અમે વિશ્વયુદ્ધ પછી થયેલી ખુવારીને અંતે નક્કી કર્યું કે શિક્ષણમાં રોકાણ કરીને અમે દેશને વિકાસને માર્ગે લઇ જઇશું.’

પાટણ એટલે શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યની વિદ્યાનગરી. વ્યાકરણશાસ્ત્ર, અલંકારશાસ્ત્ર, કાવ્યશાસ્ત્ર, તર્કશાસ્ત્ર, છંદશાસ્ત્ર, શબ્દકોશો, પુરાણગ્રંથો, કાવ્યગ્રંથો અને સ્તક્ષેત્રો-એમ અનેક વિષયોને આ મહાન પ્રતિભાએ પોતાની પારમિતા (excellence) વડે સમૃદ્ધ કર્યા છે. કોઇ યુનિવર્સિટી મને જ્યારે પણ દીક્ષાંત પ્રવચન આપવા માટે આમંત્રણ પાઠવે ત્યારે મારી ભીતર બેઠેલો પ્રોફેસર જાગી ઊઠે છે. જીવનમાં પૂરાં ત્રીસ વર્ષો સુધી દેશ-પરદેશની યુનિવર્સિટીઓમાં શિક્ષણના પ્રોફેસર તરીકે કામ કર્યું, તેથી યુવાન વિદ્યાર્થીઓને બે શબ્દો કહેવાની તક મળે ત્યારે હૈયું હરખાય છે. આજે મને મારો વર્ગખંડ જાણે પાછો મળતો હોય એવી લાગણી થઇ રહી છે. હવે પછીની થોડીક મિનિટ માટે હું કેવળ પ્રોફેસર બની રહેવા ઇચ્છું છું. જીવનભર હું શિક્ષકની ખુમારી જાળવીને જીવ્યો છું. આજે થોડીક ખુમારી વહેંચવાની ઇચ્છા છે. મારે મન શિક્ષક હોવું, એટલે જ સમ્રાટ હોવું!

શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યની ખુમારી કેવી હતી? શ્રીમદ્ રાજચંદ્રે એમની એક વિશિષ્ટતા તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું: ‘તેઓ ધારત તો જુદો પંથ પ્રવર્તાવી શકે એવા સામથ્ર્યવાન હતા. તેમણે ત્રીસ હજાર ઘરને શ્રાવક કર્યા. ત્રીસ હજાર ઘર એટલે સવા લાખથી દોઢ લાખ માણસોની સંખ્યા થઇ. શ્રી સહજાનંદના સંપ્રદાયમાં એક લાખ માણસો હશે. એક લાખના સમૂહથી સહજાનંદજીએ પોતાનો સંપ્રદાય પ્રવર્તાવ્યો, તો દોઢ લાખ અનુયાયીઓનો એક જુદો સંપ્રદાય શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય ધારત તો પ્રવર્તાવી શકત.’ આમ એમણે ‘વીતરાગસ્તવ’ સ્તક્ષેત્ર રચ્યું એટલું જ નહીં, જીવનમાં પણ વીતરાગત્વ સિદ્ધ કર્યું! પાટણની પ્રભુતાનો ઉજજવલ ઈતિહાસ કેવળ રાજકીય નહીં, વિદ્યાકીય પણ છે. આવા પ્રાત: સ્મરણીય વિદ્યાચાર્યને વંદન કરીને હું મારા વિષય પર આવી જવા ઇચ્છું છું.

પાકિસ્તાનમાં એક વિચિત્ર ઘટના બનેલી. ત્યાંના ભૂંડા સરમુખત્યાર જનરલ ઝિયા ઉલ હકને શ્રેષ્ઠ નાણાપ્રધાન મળેલા. એમનું નામ હતું મહેબૂબ ઉલ હક. મહેબૂબભાઇ યુ.એન.ઓ.ની જ સંસ્થા યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNDP)ના સલાહકાર હતા. (૧૯૮૯-૯૫). થોડાક સમય માટે મહેબૂબભાઇ વર્લ્ડ બેન્ક સાથે પણ જોડાયા હતા. UNDPની સ્થાપના ૨૨ નવેમ્બર, ૧૯૬૫ને દિવસે થઇ હતી.

મહેબૂબભાઇએ વિકાસ સાથે GDP અને GNP ઉપરાંત શિક્ષણ, આરોગ્ય, આયુષ્ય અને અન્ય માપદંડો જોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પરિણામે માનવીય વિકાસ માટે હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇન્ડેકસ (HDI) પણ આર્થિક-ઔદ્યોગિક વિકાસ જેટલો જ મહત્વનો છે એવી સમજણનો દુનિયામાં પહેલી વાર સ્વીકાર થયો. હોંગકોંગથી પ્રગટ થતા ‘INSIGHT’ જર્નલમાં ડૉ. હકનો લેખ પ્રગટ થયો જેમાં એક યાદગાર વાક્ય હતું: ‘Babies cry out for milk in the middle of the night, while generals are out shopping for tanks.’ (અડધી રાતે જ્યારે શિશુ દૂધ માટે રડી ઊઠે, ત્યારે લશ્કરના જનરલો ટેન્કોની ખરીદી માટે નીકળી પડે છે.) માનશો? વડાંપ્રધાન ઇન્દિરાજીએ પોતાના પ્રવચનમાં આ વિધાન પોતાના વિધાન તરીકે કહ્યું. સ્પીચ-રાઇટરની ભૂલ હશે. આવી ઉઠાંતરી (પ્લેગિયારઝિમ) માટે મહેબૂબભાઇએ પગલાં ભરવાનો ઇનકાર કરીને જબરી ખાનદાની બતાવી હતી.

વાત હજી આગળ ચાલે છે. જનરલ ઝિયાએ જ્યારે જાપાનની મુલાકાત લીધી ત્યારે સાથે મહેબૂબભાઇ પણ હતા. પાકિસ્તાનના ડેલગિેશને જાપાનના શાસકો પાસે એક મૌલિક માગણી કરી: ‘અમે જાપાનના ત્રણ શાણા માણસોને મળવા માગીએ છીએ.’ માગણી મંજૂર રાખવામાં આવી. પાકિસ્તાની નાણાપ્રધાને એ શાણા માણસોને એક જ પ્રશ્ન પૂછ્યો: ‘બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી તમારો દેશ મહાસત્તા બન્યો તે વાતનું રહસ્ય શું?’ ત્રણ શાણા માણસનો જવાબ હતો: ‘અમે વિશ્વયુદ્ધ પછી થયેલી ખુવારીને અંતે નક્કી કર્યું કે શિક્ષણમાં રોકાણ કરીને અમે દેશને વિકાસને માર્ગે લઇ જઇશું.’ આ પ્રસંગ હું અહીં પાટણમાં ગુજરાતની અને ભારતની સરકારને અર્પણ કરવા માગું છું.

૧૯૬૭-૬૮ના વર્ષમાં હું અમેરિકામાં યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન (એન આર્બર)માં
શિક્ષણશાસ્ત્રનો પ્રોફેસર હતો. ભારત પાછા ફરવાના પ્રસંગે અધ્યાપકોએ વિદાયવેળાએ ડિનર પાર્ટી યોજી અને અંતે એક ગ્રંથ ભેટ આપ્યો, જેમાં એ બધાએ હસ્તાક્ષર કર્યા. આજે પણ એ ગ્રંથનાં ત્રણ વોલ્યુમ્સ મારા ઘરમાં સચવાયાં છે. ગુન્નાર મિરડાલના ગ્રંથનું મથાળું હતું: ‘Asian Drama: An Inquiry into the Poverty of Nations.’ નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા મિરડાલે જે લખ્યું તેનો સાર ટૂંકમાં કહી દઉં?

(૧) વસતીની ગુણવત્તા (પોપ્યુલેશન કવોલિટી) શિક્ષણ દ્વારા સુધરે છે.
(૨) શિક્ષણ એટલે માનવમાં થતું મૂડીરોકાણ (Education is investment in man) આ બે વિધાનોના ટેકામાં મિરડાલ ૧૮૭૦-૭૧માં જર્મની અને ફ્રાન્સ વચ્ચે થયેલા યુદ્ધમાં ફ્રાન્સ હાર્યું તે માટે જર્મનીમાં અપાતું વોકેશનલ અને ટેક્નિકલ શિક્ષણ જવાબદાર હતું, એમ કહે છે. સારું શિક્ષણ યુદ્ધમાં વિજય પણ અપાવી શકે છે.

વર્ષ ૨૦૦૮-૨૦૦૯ના અરસામાં નિમાયેલી ડૉ. યશપાલ કમિટી તરફથી નેશનલ કરિકયુલમ ફ્રેમવર્ક (NCF)માં ખાસ કહેવાયું કે: ‘શિક્ષણમાં પોપટિયા પાઠ કરતાં સમજણનું મહત્વ વધારે છે.’ સમજણ વધે તેમાં માતૃભાષાનું માધ્યમ વધારે ઉપકારક બને એ સ્વાભાવિક છે. શિક્ષણનું માધ્યમ માતૃભાષા નહીં, પરંતુ અંગ્રેજી હોઇ શકે એવી અર્થહીન ચર્ચા યુરોપમાં, રશિયામાં, ચીનમાં, જાપાનમાં કે એશિયાના કોઇપણ દેશમાં થતી જાણી છે? આપણે ત્યાં અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં ભણેલા કોઇપણ વિદ્યાર્થીને તમે વર્ડ્ઝવર્થ, શેકસપિયર કે રોબર્ટ ફ્રોસ્ટની પંક્તિઓ ક્યારેય ગુનગુનાવતો જોયો છે? એ બિચારો નરસિંહ મહેતાને, દયારામને, કલાપીને, મેઘાણીને, ઉમાશંકરને કે સુન્દરમ્ને ખોઇ બેઠો, પરંતુ બદલામાં અંગ્રેજી સાહિત્યના ઉત્તમ અંશો પામ્યો ખરો? એ અંગ્રેજી ભણે અને ઉત્તમ અંગ્રેજી ભણે એવી ઇચ્છા મને તો રહે છે. એ કોમ્પ્યુટર વાપરે અને સેલફોનને રમાડે તે મને તો ખૂબ જ ગમે છે. એ મહાત્મા ગાંધીને સમજે, તે સાથે અબ્રાહમ લિંકનને પણ સમજે તે જરૂરી છે. મૂળ બાબત વિવેકયુકત સમજણ છે, પોપટ જેવી ગોખણપટ્ટી નહીં. ચામડી કરતાં વસ્ત્ર વધારે મહત્વનું ન જ હોઇ શકે. માતા એટલે માતા! માતા મરી જાય તેવા સંજોગોમાં માસી માતા બની રહે તે ચાલે, પરંતુ માતા શા માટે મરે? ગુજરાતીઓ આજકાલ માતૃહત્યાની ઉતાવળમાં છે. માતાના ધાવણ પછી બીજા ક્રમે માતૃભાષા આવે છે.

જે માણસ ભણેલો હોય છતાં પુસ્તક ન વાંચે તે ‘અભણ’ છે. જે યુવક સ્નાતક થયો હોય તોય દહેજ લઇને પરણે તે ‘અભણ’ છે. જે પતિ ડિગ્રીધારી હોય, પરંતુ પત્ની પર જુલમ કરતો હોય તો તે ‘અભણ’ છે. પીએચ.ડી. થયેલો માણસ પણ જો વ્યસનમાં ડૂબેલો હોય, તો તે ‘અભણ’ છે. તમે લોકો યુવાન છો અને કદાચ મારી વાત નહીં માનો, પરંતુ તમારા પ્રિય અભિનેતા આમિર ખાનની વાત તો માનશો ને? આમિર ખાન કહે છે: ‘હું ઘરે પહોંચું ત્યારે મારી પહેલી ઇચ્છા (ટીવીનું) રિમોટ નહીં, પરંતુ પુસ્તક પકડવાની હોય છે. હું છેક છ વર્ષનો હતો ત્યારથી વાંચતો રહ્યો છું.’ મને આજે દીક્ષાંત પ્રવચન આપવા માટે આમંત્રણ પાઠવ્યું તે માટે કુલપતિ મહોદયા ડૉ. હેમીક્ષા રાવનો આભારી છું. મારી ઉંમર થઇ છે, પરંતુ મને યુવાનોને મળવાનું ખૂબ ગમે છે. અહીં ઉપસ્થિત આદરણીય રાજ્યપાલ શ્રી કમલાજીનો પણ ઉપકૃત છું.
(શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય ઉ.ગુ. યુનિવર્સિટી, પાટણ, તા. ૧૯ માર્ચ, ૨૦૧૩).‘

પાઘડીનો વળ છેડે

જો તમને લાગતું હોય
કે શિક્ષણ ખર્ચાળ છે,
તો અજ્ઞાન
અજમાવી જુઓ!
– ડીરેક બેક

નોંધ: આ વિધાન કેન્દ્રના નાણાપ્રધાન ચિદમ્બરમ્ અને ગુજરાતના નાણાપ્રધાન નીતિન પટેલને અર્પણ!

3 thoughts on “શિક્ષણ એટલે માનવમાં થતું મૂડીરોકાણ Divya Bhasker, 25-3-2013

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s