આપણી ઓફિસોમાં ગરીબીનું ઉત્પાદન, Divya Bhasker, 1-7-2013

દેશ ગરીબ છે કારણ કે દેશની ઓફિસોમાં સંવેદનશૂન્યતા ટેબલે ટેબલે જામી પડેલા વિલંબને પંપાળતી રહે છે. એ વિલંબને પડકારે એવી જનશક્તિ (જટાયુવૃત્તિ) ક્ષીણ થઇ છે. ક્યારેક તમને સચિવાલયમાં અટવાતો એક એવો કર્મચારી મળી આવશે, જે રુશવત ન લેવા માટે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ હોય. તમે એ પ્રચ્છન્ન વિભીષણને મળ્યા છો? જો મળ્યા હો, તો તમારે ર્તીથયાત્રાએ દૂર સુધી જવાની જરૂર નથી.

 

 

 

કારની ફેક્ટરીમાં કારનું ઉત્પાદન દિવસરાત થતું રહે છે. કાપડની મિલમાં સાડીઓનું ઉત્પાદન થતું રહે છે. દેશની કરોડો હેક્ટર જમીનમાં અનાજનું ઉત્પાદન થતું રહે છે. કેટલાય ધર્મસ્થાનોમાં સતત અંધશ્રદ્ધાનું મબલખ ઉત્પાદન થતું રહે છે. લગભગ એ જ રીતે દેશની અસંખ્ય ઓફિસોમાં ગરીબીનું ઉત્પાદન થતું રહે છે. માનવામાં ન એવી વાત લાગી? હવે હિંમત હોય તો આગળ વાંચો.

ગરીબી જેવી કમબખ્ત ડાકણ દુનિયામાં બીજી કોઇ નથી. આપણા દેશમાં ગરીબમાં ગરીબ માણસ પણ ધરાઇને ખાઇ શકે એટલું અનાજ છે. આપણા દેશમાં છેક છેવાડેનો માણસ પહેરી શકે અને ઓઢી શકે એટલું કાપડ છે. આપણા દેશમાં સિમેન્ટનું ઉત્પાદન એટલું તો જબ્બર છે કે પાકા મકાન વિનાનો એક પણ આદિવાસી કડકડતી ઠંડીમાં કે ધોમધખતા ઉનાળામાં મરવા ન પામે. મીઠા જળના સરોવરને કાંઠે તરસે મરવાનો આ ખેલ વર્ષોથી ચાલી રહ્યો છે તેનું કારણ શું? આ યક્ષપ્રશ્નનો જવાબ આઘાત પહોંચાડે તેવો છે. સરકાર લાખ ફાંફાં મારે તોય છેક છેલ્લે ઊભેલા ગરીબ આદમી સુધી મદદ પહોંચતી નથી. પૂજ્ય રવિશંકર મહારાજ કહેતા કે બધી રાહત ‘લોપડચોપડ’માં ખતમ થઇ જાય છે. આવું કેમ બને છે? દેશ ગરીબ છે કારણ કે આપણી ઓફિસ ગરીબ છે. ઓફિસ ગરીબ છે કારણ કે ટેબલની પાસે પડેલી ખુરસીમાં બેઠેલા ક્લાર્કને ખબર નથી કે પોતે ત્યાં શા માટે બેઠો છે. ભારતની ગરીબી માટે સંવેદનશૂન્ય ક્લાર્કની નફ્ફટાઇ જવાબદાર છે.

દેશનો આમ આદમી એટલે જ ગરીબ આદમી એ કેવળ ગરીબ જ નથી હોતો, ગરીબડો પણ હોય છે. એનો પોશાક રુઆબદાર નથી હોતો. એ ખોટું અંગ્રેજી પણ બોલી નથી શકતો. એ કોઇ પણ ઓફિસમાં દાખલ થાય ત્યારે એના નિસ્તેજ ચહેરા પર લઘુતાગ્રંથિનું લીંપણ સામે ખુરસીમાં બેઠેલો ક્લાર્ક જોઇ શકે તેટલું સ્પષ્ટ હોય છે. ઓફિસમાં સાક્ષાત્ અપમાનિત માનવતાનું તાબૂત દાખલ થાય પછી શું બને છે?

ખુરસીમાં બેઠેલો ખંધો લલ્લુ આમ આદમી સામે આંખ માંડીને જોવા પણ તૈયાર નથી હોતો. એ મજબૂર ઇસમને ટેબલની બીજી બાજુએ પડેલી ખાલી ખુરસીમાં બેસવાની ઓફર પણ નથી થતી. ખંધા લલ્લુ પાસે એ ઇસમનું કામ થઇ ન શકે તે માટેનાં કારણો તૈયાર જ હોય છે. એ લુચ્ચા લલ્લુને પગાર તો એટલા માટે મળે છે કે ઓફિસમાં વાજબી કામ લઇને આવેલા માણસની મુશ્કેલી દૂર થાય. લુચ્ચો લલ્લુ ખલનાયક બનીને જે વાક્યો સામે ઊભેલા તાબૂતના ચહેરા પર ફંગોળે તે કેવાં તોછડાં હોય છે?

સાંભળો: કાલે આવજો… ફલાણાં કાગળિયાં ખૂટે છે… ટાઇપ કરાવેલી અરજીની ત્રણ નકલ જોઇએ… તમે મોડા પડયા છો… નોટરીના સહીસિક્કા વિનાની અરજી નહીં ચાલે ઓફિસમાં કોઇ લલ્લુ મૂંઝવણમાં પડી ગયેલો આમ આદમી ‘માણસ’ છે, એમ માનીને એને સંવેદનપૂર્વક એવું કહેવા તૈયાર નથી કે: ‘આટલી ખૂટતી વિગતો લઇને કાલે આવશો તો હું તમારું કામ તરત જ પતાવી દઇશ.’ બધા વાંધાવચકા કાઢનારો ક્લાર્ક રુશવતની ઓફર થાય ત્યારે એક જ મિનિટમાં પોતાની કાર્યક્ષમતાનો પરચો બતાવે છે. સાચું કહું? રુશવતખોરી આપણી ઓફિસની સઘળી કાર્યક્ષમતા માટે જવાબદાર છે. રુશવત એટલે આપણા દેશની ઓફિસોમાં ગતિ ગુમાવી બેઠેલી આળસુ ફાઇલને દોડતી કરનારું લુબ્રિકેશન લુબ્રિકેશન એટલે જ ‘લોપડચોપડ’? પરિણામે ગંગાસ્વરૂપ ફાઇલ એક જ ક્ષણમાં અખંડ સૌભાગ્યવતી બની જાય છે.

વિલંબ કરવામાં રાચનારા અને રુશવત લેવામાં ચેતનવંતા એવા નાના અધિકારીઓના ટેબલોથી થોડેક છેટે એક કેબિનમાં મોટા સાહેબ બેસે છે. એમને કેબિનની બહાર ચાલતી બધી જ ભ્રષ્ટ ગતિવિધિનો સંપૂર્ણ ખ્યાલ હોય છે. ભ્રષ્ટાચારની એક ખૂબી એ છે કે એમાં જુનિયર-સિનિયરના ભેદ ઝાઝા નથી ટકતા. ગુજરાતમાં આવા કેટલાક મોટા સાહેબો હશે? હે મોટા સાહેબ તમે ધારો તો તમારી ઓફિસને ગણિકા-નિવાસને બદલે મંદિરનો દરજ્જો અપાવી શકો. તમારી સંમતિ વિના કોઇપણ જુનિયર અધિકારી રુશવત લઇ ન શકે. હે મોટા સાહેબ તમને ખબર છે કે મર્યાદાપુરુષોત્તમ એવા રામે તમારા ઊંચા હોદ્દાને ‘ર્તીથ’ ગણાવ્યો છે? રામ વનમાં જાય છે અને ચિત્રકૂટ પહોંચે છે. રામને પાછા અયોધ્યા લાવવાના સંકલ્પ સાથે ભરત સ્વજનો, માતાઓ, ઋષિઓ અને સેના સાથે ચિત્રકૂટ પહોંચે છે. મંદાકિની નદીને કિનારે રામ અને ભરત વચ્ચે ત્યાગની હરીફાઇ ચાલી. એકાંતની પળે રામ ભરતને જ્યારે લંબાણથી સુશાસન (ગૂડ ગવર્નન્સ)ના પાઠ ભણાવે ત્યારે રાજ્યના અઢાર ઊંચાં પદો માટે ‘ર્તીથ’ શબ્દ પ્રયોજે છે. હે મોટા સાહેબ ન ભૂલશો કે તમારો ઊંચો હોદ્દો ‘ર્તીથ’ છે.

ત્યારે કરીશું શું? ખરી વાત એ છે કે તમે જ્યારે કોઇ કર્મચારીને રુશવત આપો ત્યારે એના સમગ્ર અસ્તિત્વ (બીઇંગ)નું અપમાન કરો છો. આમ પ્રત્યેક ભ્રષ્ટ ઓફિસમાં બે અપમાનો ટકરાય છે. કર્મચારી અસરળ બનીને વાજબી કામ માટે આવેલા આમ આદમીનું અપમાન કરે છે. આમ આદમી નાછૂટકે કર્મચારીને રુશવત આપીને અપમાનિત કરે છે. બે અપમાનો વચ્ચે સોદો થવાની તૈયારી હોય ત્યારે આમ આદમી મોટા અવાજે વંદેમાતરમ્ રાષ્ટ્રગીત ગાવાનું શરૂ કરી શકે. બીજો ઉપાય ડો. યોગેન્દ્ર પારેખે અજમાવ્યો હતો. કેબિનમાં બેઠેલા મોટા સાહેબ અને આખી ઓફિસ સાંભળે એટલા મોટા અવાજે બોલવા માંડવું: ‘બોલો, તમારે રૂપિયા એક હજાર જોઇએ કે બે હજાર? હું કાલે આ સમયે આવીને આપી જાઉં?’

દરેક ઓફિસની ભીંત પર મોટા અક્ષરે એક સંદેશો મૂકવો જોઇએ:
મને તમારું વાજબી કામ
કરી આપવા માટે
પૂરતો પગાર મળે છે.
રુશવતની ઓફર કરીને મારા
સ્વમાન પર પ્રહાર કરશો નહીં.
મને પ્રેમથી કહો કે:

હું તમારે માટે શું કરી શકું?

દેશ ગરીબ છે કારણ કે દેશની ઓફિસોમાં સંવેદનશૂન્યતા ટેબલે ટેબલે જામી પડેલા વિલંબને પંપાળતી રહે છે. એ વિલંબને પડકારે એવી જનશક્તિ (જટાયુવૃત્તિ) ક્ષીણ થઇ છે. ક્યારેક તમને સચિવાલયમાં અટવાતો એક એવો કર્મચારી મળી આવશે, જે રુશવત ન લેવા માટે પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ હોય. તમે એ પ્રચ્છન્ન વિભીષણને મળ્યા છો? જો મળ્યા હો, તો તમારે ર્તીથયાત્રાએ દૂર સુધી જવાની જરૂર નથી. જ્યાં જ્યાં પ્રામાણિકતા હોય, ત્યાં ત્યાં પરમેશ્વર હોય છે. ગુજરાતની હજારો ઓફિસોમાં સક્રિય એવા લાખો સરકારી અને બિનસરકારી કર્મચારીઓને આ લેખ પરમેશ્વરની સાક્ષીએ અર્પણ’

પાઘડીનો વળ છેડે

વાલ્મીકિ રામાયણમાં અઢાર મહત્ત્વના હોદ્દાઓ (ર્તીથો) નીચે મુજબ ગણાવ્યા છે:

૧. મંત્રી ૨. પુરોહિ‌ત ૩. યુવરાજ ૪. સેનાપતિ પ. દ્વારપાલ ૬. સભ્ય ૭. વ્યવહાર (પ્રોટોકોલ) નિર્ણેતા ૮. અંત:પુરાધ્યક્ષ ૯. કારાગરાધ્યક્ષ ૧૦. ધનાધ્યક્ષ ૧૧. મુખ્ય રાજસેવક ૧૨. પૂછતાછ કરનાર વકીલ (પ્રાંગ્વિવાક) ૧૩. ધર્માસનાધિકારી (ન્યાયાધીશ) ૧૪. પગાર ચૂકવનાર અધિકારી ૧પ. નગરાધ્યક્ષ (મેયર) ૧૬. સેનાનાયક ૧૭. રાષ્ટ્રસીમાપાલ (વનરક્ષક) ૧૮. સજાનો અમલ કરનાર અધિકારી.
(અયોધ્યાકાંડ, સર્ગ-૧૦૦, શ્લોક ૩૬)
નોંધ: આ યાદી આજે પણ અપ્રસ્તુત લાગે છે ખરી?

3 thoughts on “આપણી ઓફિસોમાં ગરીબીનું ઉત્પાદન, Divya Bhasker, 1-7-2013

  1. આ આર્ટીકલ વાંચનાર દરેક વ્યક્તી પ્રતિજ્ઞા લે અને બની શકે તેટલા વધુ વ્યક્તીઓને લેવડાવે તો જ આનો અર્થ સરે.

  2. Khoobaj sars..! SIR..
    Varvi vastvikta pragat kari chhe.
    kahevata sahebo jo sudhari jay to DESH chokas samruddh bane….!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s