તમારું અંગ્રેજી નબળું છે? એમાં વળી લઘુતાગ્રંથિ શેની? DIVYA BHASKER, 9-2-2014

શવંત શુકલના સ્મરણમાં શરૂ થતી વ્યાખ્યાનમાળાનું આ પ્રથમ પ્રવચન છે

આજે મધુર સુયોગ થયો કહેવાય. ગુજરાતના વિચારપુરુષ સદ્ગત યશવંત શુકલના સ્મરણમાં શરૂ થતી વ્યાખ્યાનમાળાનું આ પ્રથમ પ્રવચન છે. આજે કવિ દલપતરામની જન્મજયંતી છે અને આજે માતૃભાષા ગૌરવદિનની ઉજવણી છે. આમ મારે ત્રણ ગીઅરમાં મારા પ્રવચનને ઢાળવાનું છે. આવી તક મને મળી એ મારું સૌભાગ્ય ડો. રમણલાલ જોશીએ કહેલા પ્રસંગથી શરૂઆત કરું? ગુજરાતી ભાષા અંગે એમણે એક ઉચ્ચ કક્ષાના સેમિનારનું આયોજન કર્યું હતું. છેક આગલે દિવસે ચાવીરૂપ વ્યાખ્યાન આપવા માટે આવનારા મુખ્ય મહેમાન નહીં આવી શકે એવી ખબર મળી.

રમણભાઇની મૂંઝવણ વધી પડી. કરવું શું? તેઓ આચાર્ય યશવંત શુકલ પાસે ગયા અને આવી પડેલી મુસીબતને કારણે ચાવીરૂપ વ્યાખ્યાન આપવા માટે એમને અરજ કરી. યશવંતભાઇ નછૂટકે તૈયાર થયા. બીજે દિવસે યશવંતભાઇનું પ્રવચન સાંભળીને વિદ્વાનો એવા તો ખુશ થયા કે મુખ્ય મહેમાન ન પધાર્યા તે બદલ લગભગ હરખાયા યશવંતભાઇનું પ્રવચન અને એમનું ગદ્ય કાયમ સંઘેડા-ઉતાર જ રહેતું. તેઓ જ્યારે પણ સુરત આવતા ત્યારે એમને એમના ગુરુ મુ.વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીને ઘરે લઇ જવાની જવાબદારી મારે માથે રહેતી. આજે હું ઋણસ્વીકારની ભાવનાથી બોલી રહ્યો છું.

મારો પ્રથમ નિબંધસંગ્રહ ‘કાર્ડિયોગ્રામ’ ૧૯૭૭માં પ્રગટ થયેલો. અમારી વચ્ચે ખાસ કોઇ સંબંધ ન હતો, પરંતુ એમણે પ્રેમપૂર્વક એવી પ્રસ્તાવના લખી આપી કે મારી ગાડી ગબડવા લાગી. એક શબ્દ પણ આઘોપાછો ન થઇ શકે એવું સુંદર ગદ્ય તો મુ. યશવંતભાઇનું જ કવિ દલપતરામ તો ‘ગુજરાતી વાણી રાણીના વકીલ’ હતા. એમનું પદ્ય લોકધર્મી હતું એવી તો કેટલીય કાવ્યપંક્તિઓ ગણાવી શકાય, જે આજે પણ લોકજીભે રમતી રહી છે. એમનું રચેલું નાટક ‘મિથ્યાભિમાન’ આજે અહીં રજૂ થવાનું છે. એમણે સર્જેલું જીવરામ ભટ્ટનું પાત્ર અમર બની ગયું. મને અતિ પ્રિય એવી પંક્તિઓ સાંભળો:

જોરાવરના જુલમનો, કોણ કરે દરિયાફ,
વાઘે માર્યું માનવી, એનો શો ઇનસાફ.
ન્યાય નિયમ સૌ ગરીબને,
સમર્થને સૌ માફ,
વૃષ્ટિ વિશ્વ પ્રલય કરે,
એનો શો ઇનસાફ.
જોરાવરના જુલમમાં, ઉર ગણીએ ઉપકાર,
સૂર્ય તપે તો સમજીયે, પડશે મેઘ અપાર.

તમે જ વિચારો. શું આ પંક્તિઓનો અંગ્રેજી અનુવાદ થાય તો કેટલા ટકા દલપતરામીય મિજાજ બચશે? ‘વૈષ્ણવજન’ ભજનનો અંગ્રેજી અનુવાદ થાય, તો કેટલા ટકા નરસિંહ મહેતા બચે? કલાપીની ‘ગ્રામમાતા’ કવિતાનો અંગ્રેજી અનુવાદ કરી તો જુઓ ટકીર્ના નિબંધકાર ડો. પામુકને નોબેલ પારિતોષિક પ્રાપ્ત થયું ત્યારે કોઇકે એમને પૂછ્યું: ‘તમે ટકીર્ ભાષાને બદલે અંગ્રેજીમાં લખો તો ન ચાલે?’ ડો. પામુકે કહ્યું: ‘હું અંગ્રેજીમાં લખું, પરંતુ ખીલી ન શકું.’ માણસનું પ્રફુલ્લન (ફ્લાવરિંગ) માતૃભાષામાં જ થઇ શકે. આ માટે માતૃભાષા માટે કોઇ જ પ્રકારના ‘મિથ્યાભિમાન’ની જરૂર નથી. મારી વાતના સમર્થનમાં હું બે પુસ્તકો અહીં લેતો આવ્યો છું. એકનો સંબંધ રાજસ્થાન સાથે છે અને બીજાનો સંબંધ કેરાલા સાથે છે.

વિજયદાન દેથા રાજસ્થાની ભાષામાં વાર્તાઓ લખતા હતા. જોધપુર પાસેના ગામમાં એમનો જન્મ થયો હતો. એમને સર્વોચ્ચ સન્માન પ્રાપ્ત થયાં હતાં, જેમાં પદ્મશ્રીનો પણ સમાવેશ થાય છે. થોડાક સમય પર એમનો દેહવિલય થયો. અમારું મિલન થઇ ન શક્યું. મારો દીકરો વિવેક એમના ગામે જઇને થોડા દિવસ રહ્યો અને એમનો અઢળક પ્રેમ પામ્યો. એ સીનેમેટોગ્રાફર તરીકે ત્યાં વિજયદાનજી પર ડોક્યુમેન્ટરી તૈયાર કરવા ગયો હતો. વિજયદાનજીએ ‘સપનપ્રિયા’ વાર્તાસંગ્રહ લખ્યો તે હું અહીં લેતો આવ્યો છું. આ પુસ્તકના પ્રથમ પાને એમણે જે સંદેશો લખી આપ્યો તેનો પ્રત્યેક શબ્દ જીવંત છે. તેઓ રાજસ્થાનીમાં લખે તેનું હિ‌ન્દીમાં રૂપાંતરણ થાય છે. આ વાર્તાસંગ્રહ ‘સપનપ્રિયા’ ભારતીય જ્ઞાનપીઠ તરફથી પ્રગટ થયો છે.

એમાં રાજસ્થાની ધરતીની સુગંધ છે. શું વિજયદાન દેથા પારકી ભાષામાં પ્રફુલ્લન પામી શકે? અહીં આપણી સાથે વિખ્યાત સ્થપતિ બાલકૃષ્ણ દોશી પ્રમુખસ્થાને ઉપસ્થિત છે. એમની દીકરી મનીષા અને એમના જમાઇ વાસુદેવન્ ચિત્રકાર તરીકે આગળ વધ્યાં છે. બાલકૃષ્ણભાઇના વેવાઇ અક્કિતમ્ મલયાલમ ભાષાના પ્રતિષ્ઠિ‌ત કવિ છે. એમના કાવ્યસંગ્રહનો હિ‌ન્દી અનુવાદ ભારતીય જ્ઞાનપીઠ તરફથી પ્રગટ થયો તે મારી સાથે લાવ્યો છું. એમની અનુવાદિત પંક્તિઓ સાંભળો:

જબ મૈં એક બૂંદ આંસૂ
દૂસરોં કે લિએ ટપકાતા હૂં,
ઉદિત હોતા હૈ મેરી આત્મા મેં
હજારો સૌર-મંડલ
જબ મૈં એક મુસ્કાન
દૂસરોં કે લિએ બિખેરતા હૂં
હૃદય મેં પસર જાતી હૈ
નિત્ય નૂતન પૂર્ણિમા

વિચારવું પડશે અને પૂરી ગંભીરતાથી વિચારવું પડશે. આ પંક્તિઓ મલયાલમ ભાષામાં સાંભળનાર-વાંચનારને કેવી ભાવાનુભૂતિ થઇ હશે? અનુવાદમાં કેટલું બધું છૂટી ગયું હશે? ‘ગીતાંજલિ’ જેવા કાવ્યને રવીન્દ્રનાથે બંગાળી ભાષામાં લખ્યું, પરંતુ જે બંગાળી યુવાન તે પોતાની માતૃભાષામાં ન વાંચી શકે તેને કોઇ ગમ સતાવે ખરો? ખબર નથી. અંગ્રેજી નબળું હોય એવી કોઇ સમર્થ વ્યક્તિ લઘુતાગ્રંથિ શા માટે અનુભવે છે? અહીં શિક્ષણવિદ્ ડો. રવીન્દ્રભાઇ દવે સામે બેઠા છે. તેઓ છ મહિ‌ના અમદાવાદમાં રહે છે અને છ મહિ‌ના યુરોપ (હેમ્બર્ગ)માં રહે છે. એમને પૂછી તો જુઓ યુરોપિયન યુનિયનના કયા દેશમાં માતૃભાષા સિવાયનું માધ્યમ શિક્ષણમાં પ્રચલિત છે?

કોઇ ફ્રેન્ચમેન, કોઇ જર્મન, કોઇ ઇટાલિયન, કોઇ સ્વેડિશ, કોઇ ડેનિશ, કોઇ ફિનલેન્ડવાસી, કોઇ ર્નોવેજીઅન, કોઇ સ્પેનિશ, કોઇ પોર્ચુગીઝ, કે પછી કોઇ રુમાનિયન નાગરિક માતૃભાષા સિવાયના કોઇ માધ્યમમાં ભણે છે ખરો? (સભામાં જ રવીન્દ્રભાઇએ પ્રતિભાવમાં સ્પષ્ટ ‘ના’ કહી હતી.) અરે આદરણીય ફ્રાન્સિસ પોપનું અંગ્રેજી પણ નરેન્દ્ર મોદી કરતાં વધારે સારું નથી (ફ્રાન્સિસ પોપ આર્જેન્ટિનાના છે). હું એવી વ્યક્તિની શોધમાં છું, જેનું અંગ્રેજી નબળું હોય અને તે લગીરે લઘુતાગ્રંથિ અનુભવતી ન હોય. (આવી બે વ્યક્તિઓને જાણું છું: એક કવિ હર્ષદ ત્રિવેદી અને ડો. પી. જી. પટેલ). આવું બધું કહેવામાં અંગ્રેજીનો જરા પણ વિરોધ નથી, નથી અને નથી. જે માણસ અંગ્રેજી ભાષાનો વિરોધ કરે તે મૂર્ખ છે અને જે માણસ માતૃભાષાના માધ્યમનો વિરોધ કરે તે મહામૂર્ખ છે.

કોઇ પણ ગુજરાતી સાહિ‌ત્યકારના પરિવારમાં ડોકિયું કરજો. એ સર્જક મહાશયનાં સંતાનોનાં સંતાનોએ એમની એક પણ કૃતિ વાંચી ખરી? એનો જ ડી.એન.એ. ધરાવનારાં એ સંતાનોને નરસિંહ, દયારામ, કલાપી, મેઘાણી, ઉમાશંકર, સુન્દરમ્, ધૂમકેતુ, ક.મા. મુનશી, રા.વિ. પાઠક, પન્નાલાલ કે ર.વ. દેસાઇનાં ઉત્તમ સર્જન સાથે સ્નાનસૂતકનો પણ સંબંધ ખરો? ‘રસગંધવર્જિત પાશ્ચાત્ય કુસુમો’ જેવાં એ બાળકો એક ખાસ અર્થમાં ‘અનાથ’ ગણાય. અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણીને તેમણે શું મેળવ્યું તે તો નજરે પડે છે, પરંતુ શું ગુમાવ્યું તે નજરે પડે છે ખરું? એમની કરિયર તો બની, પરંતુ એમના જીવનનું શું? એ જીવન રળિયામણું બન્યું ખરું? મેડોના સફળ થાય છે, મધર ટેરેસા સાર્થક થાય છે. (કવિ દલપતરામે ઓગણીસમી સદીમાં સ્થાપેલી ગુજરાત વિદ્યાસભા અને સદ્ગત ડો. ધીરુભાઇ ઠાકર (પદ્મભૂષણ) જેવા આચાર્યે સ્થાપેલી ગુજરાત વિશ્વકોશ સંસ્થાના સંયુક્ત ઉપક્રમે ગુજરાત વિશ્વકોશ ભવન અમદાવાદમાં તા. ૨૧-૧-૨૦૧૪ને દિવસે આપેલા પ્રવચનનું હોમવર્ક).’
પાઘડીનો વળ છેડે
પ્રિય વિવેક શાહ કો
અતિશય સ્નેહ કે સાથ
બિજ્જી
(અદીતવાર, બોરુન્દા, ૨૧ સિતમ્બર, ૨૦૦૩)
‘મનુષ્ય ચાહે જિતના બડા
પદ પ્રાપ્ત કર લે,
યા અસીમ દૌલત સંચિત કર લે,
યદિ વહ ભીતર સે મનુષ્ય નહીં હૈ,
તો વહ એકદમ તુચ્છ હૈ’
– વિજયદાન દેથા
નોંધ: આવો પ્રાણવાન સંદેશો લેખકના હસ્તાક્ષરમાં પુસ્તક પર વાંચવા મળે છે.

માણસનું પ્રફુલ્લન માતૃભાષામાં જ થઇ શકે. આ માટે માતૃભાષા માટે કોઇ જ પ્રકારના ‘મિથ્યાભિમાન’ની જરૂર નથી. રાજસ્થાની ભાષામાં વાર્તાઓ લખનારા વિજયદાન દેથા પારકી ભાષામાં પ્રફુલ્લન પામી શકે?

ગુણવંત શાહ

2 thoughts on “તમારું અંગ્રેજી નબળું છે? એમાં વળી લઘુતાગ્રંથિ શેની? DIVYA BHASKER, 9-2-2014

  1. maru nam kacha piyush 6e. hu vyavsaye(by business)professor 6u.tamaro last sunday ni purti ma avela lekh vachi ne mane khub anand thayo.maru english saru 6e pan mane aatma-vishwas na hovathi english boli sakto nathi ne tene lidhe mane sari job pan nathi malti.pan aa lekh vachi ne mane ghano anand thayo,ne atyar sudhi hu thodik laghuta granthi anubhavto hto.pan hwe te dur thay gay.heartly thanks

  2. જબ મૈં એક બૂંદ આંસૂ
    દૂસરોં કે લિએ ટપકાતા હૂં,
    ઉદિત હોતા હૈ મેરી આત્મા મેં
    હજારો સૌર-મંડલ
    જબ મૈં એક મુસ્કાન
    દૂસરોં કે લિએ બિખેરતા હૂં
    હૃદય મેં પસર જાતી હૈ
    નિત્ય નૂતન પૂર્ણિમા………..જો આજ રીતે હિન્દી ભારતની સર્વ શ્રેષ્ટ શીરોરેખા મુક્ત ગુજનાગરી લીપીમાં લખાય તો જ ગુજરાતી બાળકો હિન્દી રાજ્યો ની જેમ બે લીપીમાં (ગુજનાગરી /રોમન ) શિક્ષણ મેળવી શકે.શું ગુજરાતમાં હિન્દી પ્રચાર કેન્દ્રો લીપી પ્રચાર કરે છે??શું આ ઈન્ટરનેટ યુગ માં ભારતની બધીજ ભાષાઓ ની લીપીઓ જાણવી જરૂરી છે?ગુજરાતી સાહિત્યકારો ગુજનાગરી લીપીની સરળતા ક્યારે સમજશે અને અન્ય ભાષાઓ સ્વલીપીમાં લખશે?
    kenpatel.wordpress.com
    saralhindi.wordpress.com

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s