તમારે હળવાખમ બનવું છે? તો પતંગિયા પાસે જાઓ. DIVYA BHASKER, JUNE 2014

સાદાર થવાની પણ હદ હોય છે. માણસ પૈસો વાપરે તે વાત આપણી સાદી સમજમાં આવે છે, પરંતુ પૈસો માણસને વાપરે એ વાત આપણી સમજમાં ઝટ બેસતી નથી. આસપાસ નજર કરજો. જરાક ઝીણી નજરે જોશો, તો એવા કેટલાક માણસો મળી આવશે જેઓ પૈસાદાર હોવાને કારણે જ ગરીબીમાં જીવી રહ્યા છે એમનું ઘર આલેશાન, પરંતુ એ ઘરમાં અટવાતી વિચારની ગરીબી ઝાંપે બંધાયેલા આલ્સેશિયન કૂતરાના કુળની એમની કાર રોનકદાર, પરંતુ કારની પાછલી સીટ પર જે વાતચીત થાય તે કેટલી ઉધાર તેની ખબર સમજુ ડ્રાઇવરને જ હોય છે. એ ઘરમાં ગૃહિ‌ણીના પર્સમાં સચવાયેલા બ્લેક મનીના થોકડે થોકડા શોપિંગ કરતી વખતે બહાર આવવા માટે ફાંફાં મારતા રહે છે.

પૈસા ઘણા પરંતુ ‘લક્ષ્મી’ ગેરહાજરલક્ષ્મી એટલે સંસ્કારથી શોભતી સમૃદ્ધિ બધા ધનવાન ‘લક્ષ્મીવાન’ નથી હોતા. સંસ્કારની સંપૂર્ણ ગેરહાજરી હોય એવા આલેશાન બંગલામાં જાઓ ત્યારે નાકે રૂમાલ દબાવવાનું ભૂલશો નહીં. આવી વિચિત્ર વાતો લખતી વખતે સદ્ગત એચ. એમ. પટેલનું સ્મરણ કેમ થયું? તા. ૨-૩-૧૯૮૪ને દિવસે એમણે મને વલ્લભવિદ્યાનગરમાં પ્રવચન માટે બોલાવ્યો હતો. પ્રવચનનો વિષય હતો: ‘કરુણામૂર્તિ‌ બુદ્ધ.’ પ્રવચન પછી એમને બંગલે જમવાનો કાર્યક્રમ હતો. જમતી વખતે મેં પૂછ્યું: ‘પટેલ સાહેબ, આપને ભારતનું ભવિષ્ય કેવું લાગે છે?’ યાદદાસ્તને આધારે એમનો જવાબ અહીં પ્રસ્તુત છે: તમે કોઇ નાના ફ્લેટમાં રહેતા પરિવારની મુલાકાતે જાઓ ત્યારે જોજો. આ પરિવારમાં સારાં પુસ્તકો વંચાય છે. એ પરિવારમાં વિનય જળવાય છે.

એ પરિવારમાં કરકસર છે, પરંતુ કંજૂસાઇ નથી. એ ઘર ભભકાદાર નહીં હોય, તોય સ્વચ્છ હોવાનું. આવા અસંખ્ય પરિવારો જ્યાં હોય તે દેશનું ભવિષ્ય ઊજળું જ હોવાનું. ચિંતા કરવાનું કોઇ કારણ નથી. મને ભારેખમ વિદ્વાન સાહિ‌ત્યકાર પ્રત્યે ખાનગી અણગમો રહેતો હોય છે. એ સાહિ‌ત્યકાર એવું એવું લખે છે, જે સુજ્ઞ વાચક પણ સમજી ન શકે. એણે રચેલી કવિતા અન્ય કવિઓને પણ ન સમજાય તેવી હોય છે. વિદ્વતા ભારેખમ અને બોજલ શા માટે? વિનોબાજીની વિદ્વત્તા હળવાશની દીક્ષા પામી હતી. ઉપનિષદની પરિભાષામાં વિનોબાજી ‘કવિ-મનીષી-પરિભૂ-સ્વયંભૂ’ હતા, તોય હળવાખમ હતા. કેટલાય સાહિ‌ત્યકારોને ભારેખમ વિદ્વતાની ભેખડ નીચે દબાઇ મરતા જોયા છે. પોતે લખેલી કોઇ પણ વાત વાચકો ન સમજે ત્યારે તેમને લાગે છે એમની કૃતિની ગુણવત્તા ઊંચી છે. ઓસ્કર વાઇલ્ડના કડવા શબ્દો સાંભળો:
‘અઘરા શબ્દો પ્રયોજીને
ભાષાને ક્લિસ્ટ બનાવનારાઓ
એટલા માટે જ
લખતા રહે છે કે તેઓ
પોતે લખેલું પોતે પણ
વાંચતા હોતા નથી.’

નવલકથાકાર જેમ્સ જોઇસની પત્નીએ પતિને ટકોર કરી હતી: ‘તમે એવાં પુસ્તકો કેમ નથી લખતા કે જેમને સામાન્ય વાચકો પણ સમજી શકે?’ ગુજરાતી સાહિ‌ત્યકારોને મળેલી આવી સમજુ પત્નીઓની યાદી છેક ટૂંકી નહીં હોય. કેટલાય ભારેખમ સાહિ‌ત્યકારોની વિનયશીલ પત્નીઓને વાચા ફૂટે તો કોઇને પણ સમજ ન પડે એવું બોલનારા વિદ્વાનો કદી પણ ટૂંકું પ્રવચન નથી કરતા. આગલી હરોળમાં બેઠેલા વજનદાર શ્રોતાઓ વારંવાર મોટુંમસ બગાસું ખાય, તોય જે વિદ્વાન બોલ્યે રાખે તેની સંવેદનાને શું કહેવું? આવા અકરુણાવાન વિદ્વાનનું કોઇ પણ લખાણ ટૂંકું નથી હોતું. શ્રોતાઓનો સૌથી નિખાલસ અભિપ્રાય બગાસાં દ્વારા પ્રગટ થતો હોય છે. જો શ્રોતાઓ પાસે રિવોલ્વર હોય તો તો ઘણા વક્તાઓ લાંબું પ્રવચન ખેંચ્યે રાખવાની ખો ભૂલી ગયા હોતપતંગિયું હળવુંખમ હોય છે. માણસ ભારેખમ હોય છે. હળવાખમ માણસો ટહુકા માણી શકે, જીવહત્યા ન કરી શકે.

જે ધર્મ માણસ પાસેથી એની સહજ હળવાશ છીનવી લે, એવા ધર્મથી દૂર રહેવું સારું. સત્ય તલવારની નહીં, દૂધની ધાર જેવું હોય છે. ઇસુએ કહ્યું હતું: ‘જેઓ તલવાર ઉગામશે, તેઓ તલવારથી મરશે.’ બાગમાં સામેના પુષ્પ પર પતંગિયું બેઠું છે. પતંગિયાની પાસે હોવું એ પણ સત્સંગ છે. આ વાત કોઇ માનશે? એ પતંગિયાને જો માણસ પ્રાર્થનામય ચિત્તે નીરખે, તો આપોઆપ સારો માણસ બની જાય. આવો માણસ કદી પણ હુલ્લડમાં ભાગ ન લઇ શકે. ભારેખમ ધર્મ જ ક્રૂરતાના કબ્રસ્તાન રચી શકે. સામેના પુષ્પ પર બેઠેલું પતંગિયું પોતાના મૌન દ્વારા મને વિચારક્રાંતિની દીક્ષા આપતું ગયું. હૃદયની એ વિચારક્રાંતિ પ્રિય વાચકોને અર્પણ:

પુષ્પનું મધુ પામવાની પાત્રતા
કેવળ પતંગિયા પાસે જ હોય છે.
માણસ ગુલાબમાંથી ગુલકંદ, ગુલાબજળ
કે અત્તર બનાવી શકે,
પરંતુ ગુલાબનું મધુ ન પામી શકે.
ધરતીમાંથી ઘણુંબધું ઊગે છે,
પરંતુ ભગવાનને થયું કે
લાવ હવે કવિતા ઉગાડું
અને પછી
એણે પુષ્પનું સર્જન કર્યું
લોકો વાતવાતમાં કહેતા હોય છે
કે પતંગિયું પુષ્પ પર બેઠું છે.
માણસની ભાષા પણ માણસની કક્ષાની
માણસ આસન પર બેસે તેમ
પતંગિયું પુષ્પ પર બેસતું નથી.
પુષ્પ અને પતંગિયું એકરૂપ બને
ત્યારે યોગ-સમાધિ સિદ્ધ થાય છે.
પતંગિયું બાગમાં નથી ઊડતું,
એ તો એની અવકાશયાત્રા હોય છે.
પતંગિયાની પાંખ પર બેસીને
આખું આકાશ જ્યારે પૃથ્વીને મળવા આવે
ત્યારે પુષ્પ પૃથ્વીનું સ્મિત
સમગ્ર આકાશને પહોંચાડતું રહે છે.
અને હા,
પતંગિયું પુષ્પ સાથે એકચિત્ત બને
ત્યારે નવરો માણસ પણ કહે છે:
હું અત્યારે Busy છું
માણસને ટેવ પડી છે, છાણના પોદળા પર અગરબત્તી પેટાવવાની અગરબત્તી પેટાવ્યા પછી એ રાહ જોયા કરે છે કે છાણનો પોદળો સુગંધીદાર થયો કે નહીં. એ માણસને તમે મળ્યા છો?’
પાઘડીનો વળ છેડે
કંઠમાં શોભે તો શોભે,
માત્ર પોતીકો અવાજ.
પારકી રૂપાળી કંઠી
બાંધવાનું છોડીએ,
કોઇના દરબારમાં
હાજર થવાનું છોડીએ.
આવશે જે આવવાનું હોય એ
પાસે ખુદ-બખુદ-
અહીં કે ત્યાં, આજે કે કાલે…
શોધવાનું છોડીએ.
– હેમેન શાહ

પતંગિયું હળવુંખમ હોય છે. માણસ ભારેખમ હોય છે. હળવાખમ માણસો ટહુકા માણી શકે, જીવહત્યા ન કરી શકે. જે ધર્મ માણસ પાસેથી એની સહજ હળવાશ છીનવી લે, એવા ધર્મથી દૂર રહેવું સારું. ભારેખમ ધર્મ જ ક્રૂરતાના કબ્રસ્તાન રચી શકે.

ગુણવંત શાહ

4 thoughts on “તમારે હળવાખમ બનવું છે? તો પતંગિયા પાસે જાઓ. DIVYA BHASKER, JUNE 2014

  1. Dear Sir,
    I have no words to explain, Me and my Father has always enormously admired you
    I think you might remember my father Name: Jalaluddin Raj who once wrote a letter to you and eventually you called and invited him to meet, He still shares the great experience he had with you.
    Thank you very much Sir for sharing your thoughts with us.
    We have always treasured them.. !!!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s