સફરજનને કાપનારી છરી એનાં બિયાંને કાપી શકે ખરી? 23-6-2014

સૂર્ય ઊગવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે ઊઘડતી ઉષાને નીરખવી એ મારી હોબી છે. એ હોબીની ઉંમર પણ ૬૦ વર્ષની થઇ તમે સવારે સૂર્યોદયની પ્રતીક્ષા કરતી વખતે પૂર્વાકાશમાં પથરાયેલી લાલિમાને ધ્યાનસ્થ ચિત્તે નીરખશો તો કદાચ ક્ષતિજરેખા પર ઊભેલા નવા વિશ્વમાનવને જોઇ શકશો. એકવીસમી સદીનો એ માનવ કેવો હશે? ગઇ સદીના થોડાક ઉદ્ગારો ક્ષિતિજ પર ઊભેલા એ માનવને સમજવામાં ખપ લાગે તેવા છે. થોડાક ઉદ્ગારો સાંભળો:

ડો. રાધાકૃષ્ણને એક એવું વિધાન કર્યું હતું જે હજી ભુલાતું નથી:
દુનિયા જેમ જેમ નાની થતી જાય
તેમ તેમ આપણાં હૃદય
વિશાળ થતાં જાય એ જરૂરી છે.

માર્ટિ‌ન લ્યુથર કિંગની ઐતિહાસિક રેલીને મોખરે રહીને ‘વી શેલ ઓવરકમ’ ગીત ગવડાવનારી વિખ્યાત ગાયિકાનું વિધાન બે વાર વાંચવું રહ્યું:
અહિંસા એક છબરડો છે,
એનાથી ચડિયાતો
એકમાત્ર છબરડો હિંસા છે

રામસે મેક્ડોનાલ્ડે કરેલું વિધાન ઇતિહાસના પાનાની શોભા વધારનારું છે:
યુદ્ધ એ હત્યા નથી,
આપઘાત છે.

ગાંધીજીએ કરેલું એક વિધાન દુનિયાના શાંતિચાહકોમાં અમર બની ગયું:
શાંતિનો કોઇ માર્ગ નથી હોતો,
શાંતિ એ જ માર્ગ છે.

પોલેન્ડની સોલિડારિટી પાર્ટીના નેતા અને લેક વાલેસાના પરમ મિત્ર કવિ જસ્લો મિલોઝને નોબેલ પારિતોષિક મળ્યું હતું. સાન્ફ્રાન્સિસ્કો જવાનું બન્યું ત્યારે ત્યાંની બર્ક્લી યુનિવર્સિ‌ટીમાં પ્રોફેસર તરીકે કામ કરતા કવિ જસ્લો મિલોઝને મળવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરેલો. એમની સેક્રેટરીએ કહ્યું: ‘એમનો ફોન અનલિસ્ટેડ છે.’ નિરાશ થયેલા મનને એમ કહીને મનાવી લીધું કે સાચા કવિને સંતાઇને જીવવાનો અધિકાર છે. જસ્લો મિલોઝે પોતાના મૃત્યુ પામેલા પુત્રને પત્રો લખ્યા હતા. પુત્રનું નામ હતું: વેરોના. એ પુસ્તકનું મથાળું હતું: ‘આઇ ટોક ટુ યૂ આફ્ટર ઇયર્સ ઓફ સાઇલન્સ.’ એ પુસ્તકમાં વાંચવા મળતું એક વિધાન સાંભળીને તમે વિચારમાં પડી જશો. કવિએ લખ્યું:
સફરજનને કાપનારી છરી
એનાં બિયાંને
કાપી શકે ખરી?

કચ્છના અંજાર ગામ સાથે મારો ભાવાત્મક સંબંધ છે. ૧૩મી ડિસેમ્બર અંજારનો સ્થાપના દિન છે. બરાબર યાદ છે. વર્ષ ૧૯૮૭ના ડિસેમ્બરની ૧૩મી તારીખે અંજાર ગામે પંચશીલ આંદોલનની શરૂઆત થયેલી. યાદગાર પ્રારંભને અંતે મારી સભામાં પંચશીલના સંકલ્પ-પત્રક પર હસ્તાક્ષર કરનાર પ્રથમ યુવાનનું નામ નરહરિ વ્યાસ હતું. વર્ષ ૨૦૦૨ના જાન્યુઆરીની ૨૬મી તારીખે પ્રજાસત્તાક દિન નિમિત્તે સેંકડો બાળકો હાથમાં ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ લઇને સૂત્રોચ્ચાર કરતાં જઇ રહ્યાં હતાં. એ વખતે જ ધરતીકંપ થયો અને એ બધાં જ પુષ્પો ક્ષણવારમાં કાટમાળ નીચે કાયમને માટે પોઢી ગયાં આપણા લાડકા શાયર ખલિલ ધનતેજવીએ મને પત્ર લખીને પાકિસ્તાનમાં બનેલી એક ઘટનાની જાણ કરી. પાકિસ્તાનના વાર્તાકાર ગુલઝાર જાવેદનો વાર્તાસંગ્રહ ‘જુબાબંદી’ પ્રગટ થયો તેની અર્પણનોંધમાં ગુલઝારસાહેબે લખ્યું:
‘જનવરી ૨૦૦૧ (ભારત)
સુબા ગુજરાત કે
શહર ભૂજમેં કયામતખેઝ
ઝલઝલા સે સ્કૂલ કી ઇમારત મેં
દબકર હલાક હો જાનેવાલે
માસૂમ બચ્ચોં કે નામ.’

ક્ષતિજ પર ઊભેલા નૂતન માનવની સંવેદના ભૌગોલિક સરહદની ઓશિયાળી નહીં હોય. સાચો સાહિ‌ત્યકાર કેવળ માનવતાનો આરાધક હોય છે. માનવતા તો પૃથ્વીની જિહ્વા છે. ભક્ત ચંડીદાસે લખ્યું હતું: ‘સબાર ઉપર માનુષ સત્ય.’ આદિવાસ કન્યાના હાથમાં મોબાઇલ ફોન હોય ત્યારે એના નિર્મળ સ્મિતની શોભામાં વધારો થાય છે. ફોન પર વાત કરતી ઘરની કામવાળી તમારે ત્યાં ખરી? બુકર પારિતોષિક વિજેતા માર્ગરેટ એટવૂડની નવલકથા ‘ધ બ્લાઇન્ડ એસેસિન’ વાંચવા મળેલી. નવલકથામાં યુદ્ધના આતંકની અને ત્રાસના તાંડવની કરુણ દાસ્તાન વાંચીને હૃદય દ્રવી ઊઠે. સાહિ‌ત્યકારનો શબ્દ કેવો? જવાબ છે:
શબ્દો તો જ્યોત છે
જેની ફરતે આવેલા કાચ પર
કાળી મેશ લાગેલી છે.

પૂર્વાકાશમાં ક્ષિતિજ પર ઊભેલા જે નવા વિશ્વમાનવને જોયો તે મારો ભ્રમ ન હોઇ શકે? એમ હોય તોય શું વાંધો? આ આખું દૃશ્યમાન જગત આખરે તો સર્જનહારનું ‘ભ્રમરાજ્ય’ છે કે બીજું કંઇ? મરઘી ઇંડું સેવે તેમ માણસે પોતાના પ્રિય ભ્રમને સેવવો રહ્યો. છેલ્લાં પચાસ વર્ષથી એક અવલોકન કરતો રહ્યો છું. સ્ત્રીઓનું સરેરાશ રૂપ વધતું રહ્યું છે. સ્ત્રીઓની રૂપ-સભાનતા છેક ગામડાંની ભણેલી સવિતા સુધી પહોંચી છે. બ્યુટી પાર્લર્સની ઘરાકી વધી છે. સ્ત્રીઓ સ્વિમિંગ પૂલમાં જતી થઇ છે. માનશો? પુરુષો પાછળ રહી ગયા છે. એમનાં પેટ સગર્ભા સ્ત્રીનો સાતમો મહિ‌નો જતો હોય તેવડાં ગાગરિયાં જોવા મળે છે. સમજુ પુરુષો જિમમાં જતા થયા છે અને એકંદરે વધારે ચાલતા અને તરતા થયા છે. યોગ લોકપ્રિય થતો રહ્યો છે. બાબા રામદેવનું પ્રદાન નાનું નથી. તેઓ બોલવાનું ઘટાડે તો ગમે.

એમણે રાજકારણમાં રસ ન લીધો હોત તો નોબેલ પારિતોષિકની સમીપે પહોંચ્યા હોત નવી પેઢી જ્ઞાતિવાદ અને કોમવાદ પ્રત્યે અભાવ સેવતી થઇ છે. દહેજપ્રથા ગઇ નથી, પરંતુ એ પ્રથા સાથે હવે શરમ જોડાવા લાગી છે. નવી પેઢી હજી પ્રેમનો મર્મ પામી નથી, પરંતુ એને જઠહઉ શબ્દ પ્રત્યે જબરું આકર્ષણ જામ્યું છે. પ્રેમલગ્નો ચોક્કસ ગતિએ વધી રહ્યાં છે અને એમાં જ્ઞાતિ તથા કોમ ગૌણ બનતાં ચાલ્યાં છે. પ્રેમ દ્વારા બે ‘મળેલા જીવ’ને મળતી સેક્યુલર સ્પેસ વધતી રહી છે. લગ્ન પછી થયેલાં માત્ર એક કે બે સંતાનોને સારામાં સારું શિક્ષણ મળે તે માટે આજનાં યુવાન માતાપિતા વધારે ખર્ચ કરવા ઉત્સુક છે. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસો ઝડપભેર વધી રહ્યા છે. પરિણામે સમજણની ક્ષિતિજ આપોઆપ વિસ્તરતી જાય છે. દેશની પર-કેપિટા આવકની માફક વ્યક્તિદીઠ નિખાલસતા જેવું કશુંક હોય તો નવી પેઢી જૂની પેઢી કરતાં ઓછી કપટી અને બમણી નિખાલસ જણાય છે.

નિખાલસતા સત્યની પ્રિયતમા છે. માનશો? સાસુ-વહુ અને દેરાણી-જેઠાણી વચ્ચેનો દ્વેષભાવ ઓગળી રહ્યો છે. નણંદ સુધરતી જાય છે અને સસરા વહુનો પક્ષ લેતા થયા છે. છેલ્લી વાત. અંધશ્રદ્ધાનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે, પરંતુ હજી એની ઝડપ બાખડી ભેંસની ચાલ જેવી છે. આખો સમાજ હુલ્લડવિરોધી અને યુદ્ધવિરોધી બનતો જાય છે. મનની શાંતિની જાળવણી માટે લોકો અતિ ઉત્સુક છે. યોગ પ્રત્યેનું આકર્ષણ કોઇ કોમનું ઓશિયાળું નથી રહ્યું. ભારતીય સંસ્કૃતિની યોગ-પરંપરા જીવતી થઇ રહી છે. તનનું અને મનનું આરોગ્ય જળવાય તે માટેની આબોહવા તૈયાર છે. તમે હજી ઓટલે બેઠા બેઠા બગાસું ખાવ છો. શરમ નથી આવતી?’

પાઘડીનો વળ છેડે
આપણે આપણા પેટની
કાળજી રાખીએ છીએ.
આપણે જીભની, નાકની અને આંખની
કાળજી રાખીએ છીએ,
પરંતુ આપણા આત્માની કાળજી
ભાગ્યે જ રાખીએ છીએ.
આપણા આત્માને સંગીતની જરૂર છે,
સારા સુંદર સંગીતની જરૂર છે.
એ તો આત્માનો આહાર છે.
એ આપણા મનને ખુલ્લું કરે છે.
રાગ તો ભગવાનની ભાષા છે.
સંગીત તો બ્રહ્મા અને સરસ્વતીમાંથી
પ્રગટ થતું હોય છે.
હું હંમેશાં સવારે એ દેવ-દેવીની
પ્રાર્થના કરું છું.
– અલી અકબર ખાન (સરોદવાદક)

દેશની પર-કેપિટા આવકની માફક વ્યક્તિદીઠ નિખાલસતા જેવું કશુંક હોય તો નવી પેઢી જૂની પેઢી કરતાં ઓછી કપટી અને બમણી નિખાલસ જણાય છે. નિખાલસતા સત્યની પ્રિયતમા છે. અંધશ્રદ્ધાનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s