સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયેલા માણસને તમે મળ્યા છો?

મહાત્મા ગાંધી હવે ક્યારેય સદેહે આપણી વચ્ચે પાછા નથી આવવાના. તેઓ એવા મહાત્મા હતા, જેઓ જ્યાં હોય ત્યાંથી આપણને ઠરીને બેસવા દે તેમ નથી. સાવ મરી પરવાર્યા ન હોય એવા જીવંત કે અર્ધજીવંત મનુષ્યોના માંહ્યલાને ઢંઢોળવાની અદ્ભુત શક્તિ તેમનામાં હતી. એ શક્તિના પરચા આજે પણ મળતા રહે છે. આંખ, કાન અને મનનું ખુલ્લાપણું જાળવીને જીવનારો મનુષ્ય આદરણીય છે. આવા અસંખ્ય ‘છોટે મહાત્માઓ’ને ગાંધીજી તરફથી ઊધ્ર્વમૂલ પજવણી પ્રાપ્ત થતી જ રહે છે. આવા માણસો નિષ્ફળ જાય તોય નસીબદાર જાણવા. તમે કદી સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયેલા મસીહાને મળ્યા છો? મારું અહોભાગ્ય છે કે આવા થોડાક માણસોનો પ્રત્યક્ષ અને અપ્રત્યક્ષ પરિચય મને પ્રાપ્ત થયો છે.

થોડાંક નામો અહીં પ્રગટ કરવાનો ઉપક્રમ છેક જોખમ વિનાનો નથી. તો થઇ જાય એક પવિત્ર સાહસ સાચું બોલવામાં ખરેખરી કસોટી સેક્સની વાતે થતી હોય છે. ભલભલો સાધુચરિત મનુષ્ય પણ આ બાબતે નિખાલસ નથી બની શકતો. એમ બને તે ક્ષમ્ય છે, પરંતુ ત્યાં સુધી જ કે દંભપૂર્વક ઊંચો દાવો કરવામાં ન આવે. આ બાબતે અનુયાયીઓ તરફથી મહાત્માને સૌથી વધારે અન્યાય થતો રહ્યો છે. દંભ પ્રત્યે સૂગ હોય એવા ગાંધીજનને વંદન કરવામાં ઉતાવળ કરવા જેવી છે. બ્રહ્મચર્યને દંભચર્યમાં ફેરવી નાખવામાં ગાંધીજીની પ્રેરણા હેઠળ ચાલતા આશ્રમો મોખરે રહ્યા છે. ગાંધીજી સાથે દગો કરવાની આવી યુક્તિ લોકપ્રિય થઇ પડી નિખાલસ માણસ મહાત્મા નથી હોતો.

એ તો અડધે રસ્તે પહોંચેલો, નિર્દોષતાની સીમમાં આળોટતો અને ધરતીની ધૂળમાં રજોટાયેલો ‘મનુષ્ય’ જ છે, કેવળ મનુષ્ય વર્ષો પહેલાં ૧૯૮૩માં સીએટલ (અમેરિકા)થી વાનકુવર (કેનેડા) બસમાં જવાનું બનેલું. પાંચ-સાત કલાકની સગવડયુક્ત મુસાફરીમાં બાજુની બેઠક પર એક ગોરો અમેરિકન જુવાનિયો બેઠો હતો. એ વિનોદ ભટ્ટ કરતાંય વધારે નિખાલસ હતો અને બકુલ ત્રિપાઠી કરતાંય વધારે બોલકણો હતો. મેં એને એકાદ કલાક તો બોલવા દીધો, પરંતુ પછી મારો વારો આવ્યો. મેં એને પૂછ્યું: ‘જ્હોન અત્યાર સુધીમાં તેં કેટલી છોકરીઓ સાથે ડેટિંગ કર્યું છે?’ જ્હોને તો આંગળીનાં વેઢાં ગણવાં માંડયાં જવાબમાં મને કહ્યું: ‘બાવીસ.’ મેં પૂછ્યું ‘જ્હોન, તું લગ્ન કરશે ત્યારે તારી પત્ની અનન્યપૂર્વા (વર્જિન) હોય એવી અપેક્ષા રાખશે ખરો?’ જ્હોને કહ્યું: ‘બિલકુલ નહીં.’

વાતો લાંબી ચાલી ત્યારે એ યુવાન સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયો વાનકુવરમાં છૂટા પડતાં પહેલાં મેં એ યુવાનનો ખભો થાબડીને કહ્યું: ‘દોસ્ત, તારું નવું નામ આજથી ઝચ્. ઊચ્ૂખ્ર રાખી લેજે.’ હવે જીવનમાં જ્હોન કદી પણ નથી મળવાનો. પરિવર્તનશીલ જગતનું એ જ ખરું સૌંદર્ય (આ આખો પ્રસંગમહેન્દ્ર મેઘાણીએ ‘અર્ધી સદીની વાચનયાત્રા’માં લીધો છે.) ૧૯પ૭ના વર્ષમાં વલસાડથી ધરમપુરની ભૂદાન પદયાત્રામાં અમે ત્રણ જણા હતા. અમારે નાની વહિ‌યાળ ગામે પહોંચવાનું હતું. હર્ષકાંત વોરા, કાંતિ શાહ અને હું ચાલવા લાગ્યા. તે સમયે ધરમપુર તાલુકામાં તૂટેલી સડક પણ ન હતી. ત્યાંની અડધી વસ્તી કેવળ લંગોટી પહેરીને જીવતી. હર્ષકાંત વોરા કોણ હતા? તેઓ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકના (લગભગ) ભાણેજ હતા.

તે જમાનામાં મુંબઇની સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાંથી મેથેમેટિક્સ સાથે એમણે ઝ.ફે. (ફર્સ્ટક્લાસ ફર્સ્ટ) પૂરું કર્યું અને પછી સીધા પહોંચ્યા ઠક્કરબાપા પાસે. પછી ત્યાંથી પહોંચ્યા વેડછીમાં જુગતરામ દવે પાસે. મારા જીવનમાં મેં આવો નિખાલસ નાગર બીજો જોયો નથી. હર્ષકાંતે સૂચન કર્યું: ‘આપણે વાતો કરીએ તો રસ્તો કપાય. આપણે જીવનની સેક્સ હિ‌સ્ટરી અંગે વાત કરીએ. શરૂઆત મારાથી થાય.’ કાંતિભાઇ અને હું સાંભળતા જ રહ્યા કાંતિભાઇ સાંભળવા તૈયાર, પણ બોલે એ બીજા નરસિંહ મહેતાની પરિભાષામાં ‘વણલોભી’ હોવું એક વાત છે અને ‘કપટરહિ‌ત’ હોવું બીજી વાત છે. મારી પાસે કહેવા જેવું કંઇ ન હતું તેનું કારણ એ નહીં કે હું નિર્દોષ હતો. મારી ગાંધીઘેલી બાને એક કુટેવ હતી કે ગામની કોઇ છોકરી મારા તરફ સહેજ ખેંચાય ત્યાં તો બા એ છોકરીને કિ.ઘ. મશરૂવાળાનું પુસ્તક ‘સ્ત્રી-પુરુષ મર્યાદા’ વાંચવા આપી દેતી.

બસ, ખેલ ખતમ હર્ષકાંત ખૂબ ખીલ્યા અને ખૂલ્યા કાંતિભાઇનું અને મારું મૌન અસ્વચ્છ હતું. મારા ગામ રાંદેરમાં તે સમયે નર્ભિયપણે અમે કેવળ વિધવા અને વયોવૃદ્ધ માસીઓ અને ફોઇઓ સાથે જ એકાંતમાં વાતો કરી શકતા. હર્ષકાંત પ્રત્યે સ્પષ્ટ અણગમો રાખનારા કેટલાક સર્વોદયમિત્રો પોતાના ગંદા નાકનું ટેરવું ચડાવતા અને ગાંધીજીને ખાનગીમાં દગો દેતા એવા ઊંચી કક્ષાના દંભી સેવકોનું સત્ય દટાયેલું અને સત્ય મુરઝાયેલું હા, હર્ષકાંત વોરા સાચું બોલતા પકડાઇ ગયેલા. જે કપટી હોય તે ‘અયુવાન’ જ ગણાય. આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના ત્રણ ‘છોટે મહાત્મા’ની વાત કરું? કાર્લ માર્ક્સ જેવો મહાન વિચારક ઘરની કામવાળી લેન્ચનને દિલ દઇ બેઠો. મહિ‌ના ગયા પછી પેટે ચાડી ખાધી.

માર્ક્સની ખાનદાન પત્ની જેની દુ:ખી દુ:ખી તા. ૨૩મી જૂન, ૧૮૮પના દિવસે બાળક ફ્રેડરિક ડેમુથને જન્મ આપ્યો. માર્ક્સે વિશ્વામિત્ર જેવું કર્યું એણે દીકરાનો સંપૂર્ણ અસ્વીકાર કર્યો. પોતાની પોલ ખૂલી જાય તો ક્રાંતિકારી તરીકેની પ્રતિષ્ઠાનું શું? ઇમેજ આગળ ઇમાન હાર્યું. માર્ક્સ આદર્શવાદી બની શક્યો, સત્યવાદી ન બની શક્યો. એનો ખાસ મિત્ર એંજલ્સ બધું જાણતો હતો. મરતી વેળાએ એંજલ્સે માર્ક્સની દીકરી ઇલેનોરને કહી દીધું: ‘ફ્રેડરિક તારો ભાઇ થાય.’ સાચું બોલતાં પકડાઇ ન ગયો એ માર્ક્સના જીવનની ખરેખરી કરુણાંતિકા હા, એનું અવતારકૃત્ય એને છોટે મહાત્મા બનાવતું ગયું.

ટોલ્સ્ટોયનું પણ એવું જ ગાંધીજીને જો ખરેખરા ટોલ્સ્ટોયની વાતો ખબર પડી ગઇ હોત, તો એમને સાબરમતી આશ્રમમાં હૃદયકુંજને ઓટલે તમ્મર આવી ગયાં હોત. ટોલ્સ્ટોયના ચાર મુખ્ય શોખ હતા. જુગાર, વેશ્યાગમન, શરાબ અને ધૂમ્રપાન. એમણે પણ માર્ક્સની માફક પોતાના અનૌરસ પુત્ર ટિમોફીનો સ્વીકાર ન કર્યો. અંગૂઠાછાપ ટિમોફી ફાર્મ પરના તબેલામાં કામ કરતો રહ્યો અને ટોલ્સ્ટોયના કાયદેસર પુત્ર એલેક્સીનો ટાંગાવાળો બન્યો. તા. ૪-પ-૧૮પ૩ને દિવસે ટોલ્સ્ટોયે અંગત ડાયરીમાં લખ્યું:
સ્ત્રી તો જોઇએ જ
વિષય-લોલુપતા મને
પળવાર પણ ઠરીને બેસવા દેતી નથી.

ટોલ્સ્ટોય જેવા ‘છોટે મહાત્મા’ સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયા. એમની ડાયરી ક્રૂરપણે નિખાલસ હતી. બર્ટ્રાંડ રસેલ જેવો તર્કશાસ્ત્રી, ગણિતશાસ્ત્રી અને વિચારક જબરો લફરાંબાજ હતો. એનું મોં સતત ગંધાતું, પણ કઇ સ્ત્રી રસેલને સાચું કહી શકે? રસેલે એક પછી એક એમ ત્રણ ત્રણ પત્નીઓને દગો દીધો. છેવટે એ એડિથને પરણ્યો. ૧૯૬૬માં એ બંનેને મળવાની તક મને મળી હતી. ઘરની કામવાળી સાથે રસેલ પત્નીની દેખતાં છૂટ લેતો. કવિ ટી.એસ. એલિયટ રસેલનો વિદ્યાર્થી હતો. એલિયટ પોતાની પત્ની વિવિયન સાથે લંડનમાં રસેલનો મહેમાન બન્યો અને થોડાક કલાકો માટે બહારગામ ગયો ત્યારે રસેલે વિવિયન સાથે ધરાઇને સેક્સ માણી. પાછળથી વિવિયન માનસિક રીતે અસ્થિર બનીને જીવી ગઇ. રસેલની આત્મકથા નિખાલસતાના નમૂના જેવી છે. ‘છોટે મહાત્મા’ સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયા હું ૧૯૬૬માં એમને મળ્યો ત્યારે તેઓ ૯૪ વર્ષના ‘યુવાન’ હતા.

તે વખતે મારી ઉંમર ૨૯ વર્ષની હતી, પરંતુ એમની સામે ‘અયુવાન’ ગણાઉં. રેશનલિસ્ટ રમણ પાઠક મૃત્યુશૈયા પર સૂતા છે. એમણે પ્રેમપૂર્વક પોતાની આત્મકથા ‘આત્મઝરમર’ મને મોકલી આપી. એમાં પ્રથમ પાને રમણભાઇએ પોતાના લાલ હસ્તાક્ષરમાં મારે માટે પ્રશંસાના જે શબ્દો લખ્યા તેમાં ઉદારતા જ ઉદારતા અમે બંને ભાગ્યે કોઇ વાતે સંમત થયા હોઇશું. વિચારભેદને અંગત શત્રુતામાં ફેરવી નાખનારા કેટલાક બૌધિક બબૂચકોને શું કહેવું? રમણભાઇએ આવી નબળી અવસ્થામાં એમને જાણે કહ્યું: ‘મતભેદ બરકરાર, મનભેદ દરકિનાર.’ મારે માટે આટલાં સુંદર વિશેષણો હજી સુધી કોઇએ પ્રયોજ્યાં નથી. મારી સાથે લગભગ બધી જ વાતે અસંમત હોય તે માણસનું ખુલ્લાપણું જીવનભર રોમેન્ટિક રહ્યું એમણે મને હરાવી દીધો. મિત્ર વલ્લભભાઇ ઇટાલિયાએ રમણભાઇના એ હસ્તાક્ષર ઇન્ટરનેટમાં કેદ કરી લીધા છે. હા, ‘છોટે મહાત્મા’ રમણભાઇ જીવનભર સાચું બોલતાં પકડાઇ ગયા વંદન હજો.’

પાઘડીનો વળ છેડે
ગાંધીજી મનુષ્ય છે.
મનુષ્યમાં જે જે વિકાર આવી શકે
તેને તેઓ આધીન હતા.
ગાંધીજી જો અવતારી પુરુષ હોત,
તો હૃદયને સાક્ષી રાખીને કહું છું કે
હું એમને ન પૂજત.
– કાકાસાહેબ કાલેલકર

આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના ત્રણ મહાનુભાવો કાર્લ માર્ક્સ, ટોલ્સ્ટોય અને બર્ટ્રાંડ રસેલ જબરા લફરાબાજ હતા…

ગુણવંત શાહ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s