તમે તમારા નાકને ક્યારેય સુપર કોમ્પ્યુટર તરીકે જોયું છે? DIVYA BHASKER 11-1-2015

અગ્નિની શોધ થઇ પછીની સૌથી મહાન શોધ કોમ્પ્યુટરની શોધ ગણાય. આ બંને શોધની વચ્ચે આદરપૂર્વક મૂકવી પડે તેવી શોધ એટલે ચક્રની શોધ! કાકાસાહેબ કાલેલકરે તો ચક્રની શોધ કરનારા એ અજાણ્યા મનુષ્યને ‘ચક્રઋષિ’ ગણાવેલો. તમે રોજ ખેતરે, ફેક્ટરીએ કે ઓફિસે જાવ ત્યારે સાઇકલ, સ્કૂટર કે કારમાં નથી જતા. તમે રોજ ચક્ર પર આરૂઢ થઇને કાકા, મામા, ભાઇ, બહેન કે પ્રિયજનને ઘરે જાઓ છો. તમે સવાર-સાંજ ડાઇનિંગ ટેબલ પર ગોઠવાઇને જે વાનગીઓ ખાઓ છો તેને રાંધવાનું કામ અગ્નિદેવે કર્યું છે. અગ્નિની શોધ ન થઇ હોત તો માનવજાત જંગલી પ્રાણીઓના અને ઠંડીના આક્રમણ સામે ટકી શકી ન હોત. તમે ટ્રેનનું, વિમાની પ્રવાસનું, હોટેલનું અને ટૂરનું બૂકિંગ કરાવ્યું તે ઇન્ટરનેટનો પ્રાણ કોમ્પ્યુટર છે. એ નાનકડી પેટી કે સ્માર્ટ ફોનમાં સંતાયેલા આત્માને ‘કનેક્ટિવિટી’ કહે છે. તમે ક્યારેય પ્રાર્થનામય ચિત્તે અગ્નિનો, ચક્રનો અને કોમ્પ્યુટરનો આભાર માન્યો ખરો? ઇદમ્ અગ્નયે નમ:। ઇદમ્ ચક્રાય નમ:। ઇતિશ્રી કોમ્પ્યુટરાય નમ:।।

વિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે આપણું મગજ એક મહાન કોમ્પ્યુટર છે, પરંતુ કોઇ કોમ્પ્યુટર મગજથી ચડિયાતું નથી. મગજ જેટલું કાર્યક્ષમ કોમ્પ્યુટર બનાવવું હોય તો એનું કદ પૃથ્વીથી મોટું હોવાનું! અરે, આપણું નાક જે જે કાર્યો કરે છે તે કાર્યો ભાગ્યે જ કોઇ કોમ્પ્યુટર કરી શકે. નાક બિચારું પોતાનું કામ એટલી સહજતાથી કરે છે કે એ સૂક્ષ્મ કર્મલીલાનો ખ્યાલ એના નગુણા માલિકને નથી આવતો. એ અજ્ઞાની મનુષ્ય પોતાના અહંકારને પંપાળવા માટે કહે છે: ‘મારા નાકનો સવાલ છે.’ સાચું કહેજો! તમે તમારા નાકને કદી સુપર કોમ્પ્યુટર તરીકે જોયું છે? કોમ્પ્યુટરને શરણે જવામાં શરીરના બીજા બધા અવયવો લાઇન લગાવશે, પરંતુ નાક એ સૌમાં છેલ્લું હશે.

કૂતરો પગલાં સૂંઘી સૂંઘીને પોલીસને છેક ગુનેગાર સુધી લઇ જાય, તે ઘટનામાં રહેલી સૂક્ષ્મતમ ઘ્રાણશક્તિ આપણને અચંબો પણ ન પમાડે કારણ કે આપણે સંવેદનશૂન્ય થવાની ફેશન કેળવી બેઠાં છીએ. કોઇ સુપર કોમ્પ્યુટરે એવી રહસ્યમય કામગીરી બજાવી હોત તો! આપણી પ્રાણશક્તિની સૌથી નજીક છે, ઘ્રાણશક્તિ. હજી સુગંધ અને દુર્ગંધ વચ્ચેનો ભેદ પારખી શકે એવું યંત્ર શોધાયું હોય એવું જાણ્યું નથી. કોઇ ઘરમાં લાડુ બનતો હોય ત્યારે ગરમ ગરમ લોટમાં ગરમ ગોળ અને ગરમ ઘી ઉમેરાય ત્યારે વછૂટતી મનમોહક સોડમ માત્ર બ્રાહ્મણને જ લલચાવે તેવું ખરું? મોંમાં પાણી છૂટે તેવી વાનગીને આંખ નિહાળે તે પહેલાં નાક પામી જાય છે.

વિજ્ઞાનીઓ આજકાલ ફિલોસોફિકલ ચર્ચા કરી રહ્યા છે. કોનું મહત્ત્વ વધારે? સાધન વાપરતો માણસ (tool-using man) કે માણસને વાપરતા સાધનો (man-using tools)? ડેનિયલ બેલે ટેક્નોલોજીને ‘ઝપાટાબંધ વધતી જતી માનવીય કલ્પનાના વ્યાયામ’ તરીકે પ્રમાણી હતી. ઓગણીસમી સદીમાં અછતમૂલક ગરીબી સામેની ઝુંબેશના મસીહા કાર્લ માકર્સે ટેક્નોલોજીને ‘આદર્શ સમાજ-વ્યવસ્થા (યુટોપીઆ) ભણીના રાજમાર્ગ’ તરીકે પ્રમાણી હતી. આજે પણ ટેક્નોલોજી આપણાં શમણાંને પંપાળતી રહે છે. કોમર્શિયલ અવકાશયાત્રા થોડાક સમયમાં શમણંુ મટીને વાસ્તવિકતા બનવાની છે. થોડાંક વર્ષો પછી અમદાવાદના આશ્રમરોડ પર, સુરતમાં લાલગેટ પાસે અને મુંબઇના ફોર્ટ વિસ્તારમાં ટ્રાવેલ એજન્ટ્સની દસ બાય દસ ફૂટની ઓરડીમાં ચંદ્રયાત્રાનું બૂકિંગ થતું હશે. હા, ચંદ્રની ધરતી પાસે ગંધ હશે, પણ સોડમ નહીં હોય. કારણ શું? ચંદ્ર પર વરસાદ નહીં હોય. એવું જ મંગળનું! ચંદ્ર અને મંગળ પર વૃક્ષો નથી.

પ્રત્યેક માણસ સુખી થવા ઝંખે છે. આ એક એવી મૂળભૂત ઝંખના છે, જે મહાત્મા ગાંધીને પણ ગાંઠતી નથી. આ ઝંખના જુદા જુદા દેશોને અને જુદા જુદા ધર્મોને એક તાંતણે બાંધનારી છે. આ ઝંખના માનવીય એકતા માટેની વૈશ્વિક આધારશિલા બની શકે તેમ છે. વેદમાં આવી સમાન ઝંખના માટે શબ્દ પ્રયોજાયો: ‘આકૂતિ:’. તત્ત્વજ્ઞાનને નામે કે ધર્મને નામે કે આદર્શને નામે આવી ઇશ્વરદત્ત કે પ્રકૃતિદત્ત ઝંખનાને બદનામ કરશો નહીં. છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં સુખી થવાની ઝંખનાનો આદર ઋષિએ કર્યો છે. આદર્શને નામે સુખી થવાની ઝંખનાનો અનાદર કરવાનું નવી પેઢીને મંજૂર નથી. સાંભળો:

આપણા પગને સ્થાને પૈડાં ગોઠવાઇ ગયાં!
આપણા હાથ સ્વિચ દબાવતા થયા!
આપણાં ટેરવાં સ્માર્ટ ફોન પર રમતાં થયાં!
આપણી કિડનીની દિશા ડાયાલિસીસ ભણીની!
ચક્ષુબેંક, ત્વચાબેંક અને લિવરબેંક!
પ્રજનન અવયવો દુકાનમાં મળે છે.
માયાવી વાસ્તવિકતા એટલે virtual reality.
પરિણામે તમે માયાવી માધુરી દીક્ષિત સાથે
બેસીને એનું સ્મિત સાચમાચ માણી શકશો.
તમારે સુખી જ થવું છે ને? એક કામ કરો:
કાયમ અવાસ્તવિકતામાં જીવો. મજા પડી જશે.
જીવન એટલે ભ્રમણાની ફૂલદાની!

ચેન્નાઇથી ગ્રાન્ડ ટ્રન્ક એકસ્પ્રેસમાં દિલ્હી જાવ, ત્યારે નાકલીલાનો અદ્્ભુત અનુભવ થશે. કેવળ ગંધ પરથી તમે સ્ટેશનનું નામ કહી શકો છો. ટ્રેન જેવી મદ્રાસ સેન્ટ્રલ પરથી ઊપડે પછી ઉડિપી રેસ્ટોરાંમાંથી પ્રસરતી ઇડલી-સાંભારિયા સોડમની જગ્યાએ કેમિકલ્સની ગંધ શરૂ થાય ત્યારે જાણવું કે તમારી ટ્રેન ઔદ્યોગિક ઝોનમાંથી પસાર થઇ રહી છે. રાત પૂરી થાય અને આંધ્રપ્રદેશનાં વિખ્યાત અથાણાંની વિશિષ્ટ ગંધ રેલવે સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ પર પ્રસરી જાય છે. મધ્યપ્રદેશમાં ટ્રેન પ્રવેશે અને નાગપુર સ્ટેશન આવે ત્યાં નારંગીની સુગંધ પોતાનો પરચો બતાવે છે. એ સ્ટેશને પૂરી-શાક વેચનારા ફેરિયા તમને કેવળ ગંધથી જ પ્રભાવિત કરી મૂકે છે. ઉત્તરપ્રદેશ શરૂ થાય પછી ઇટારસીના સ્ટેશને ગરમ ગરમ જલેબીની સોડમ તમને લલચાવે છે. પછી મથુરા આવે ત્યારે રેવડી અને પેઠા તમારા નાકને આહ્્વાન આપે છે. જ્યારે તમે દિલ્હી સ્ટેશને પહોંચો ત્યારે એક સાવ જ અનોખી ગંધને પારખવામાં તમે નિષ્ફળ જાઓ છો. બહુ લાંબી મથામણ પછી તમને સમજાય છે કે એ ગંધ નોકરશાહી સાથે જોડાયેલા ભ્રષ્ટાચારની છે. માનશો? માણસને ક્યારેક પોતાની સામે ચાલતાં ગુપ્ત કાવતરાંની ગંધ આવી જાય છે. અંગ્રેજીમાં માણસ કહે છે : ‘આઇ કેન સ્મેલ ધ રેટ.’

નાક દ્વારા આપણા શ્વાસોચ્છ્્વાસ ચાલતા રહે છે. જો વિચારીએ તો આપણને સમજાય છે કે આપણે કોઇ દિવ્ય સ્રોત (source) સાથે સતત જોડાયેલાં છીએ. જરૂર કોઇ મેઇન સ્વિચ છે, જેને કારણે ક્યાંક પંખો, ફ્રીજ, એસી કે હીટર ચાલે છે. માણસ મૃત્યુ પામે ત્યારે લોકો કહે છે: ‘શ્વાસ મૂક્યો.’ શ્વાસ ખૂટી પડે ત્યારે તાતા, બિરલા, અંબાણી, રોકફેલર કે બિલગેટ્સને એક અબજ ડોલર ખરચતાં પણ એક શ્વાસ ઉછીનો મળતો નથી. નાક દ્વારા આપણા શ્વાસ અને ઉચ્છવાસ ચાલતા રહે છે. નાક સાક્ષાત્ જીવનનું પ્રવેશદ્વાર છે અને કદાચ એ જ નાક જીવનનું વિદાયદ્વાર પણ છે. હવે જ્યારે પણ અરીસામાં તમારો ચહેરો જુઓ ત્યારે એક મિનિટ નાકને નિહાળવામાં ગાળજો. એ નાકની પહોંચ કદાચ પ્રાણાયમ દ્વારા ઇશ્વર સુધી લઇ જાય તેવી છે! ઇતશ્રી સુપરકોમ્પ્યુટરાય નમ:|

પાઘડીનો વળ છેડે
સુખ એ તો
જરૂરિયાતોની પણ
જરૂરિયાત છે.
આર્થર ક્લાર્ક (મહાન વિજ્ઞાની)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s